Ogrodnik ABC
Szkodniki Uprawa i pielęgnacja

Opuchlak

Półkoliste wygryzienia na brzegach liści to dopiero ostrzeżenie. Prawdziwe szkody robią białe, beznogie larwy, które zjadają korzenie i ogryzają szyjkę korzeniową.

W skrócie

Opuchlak truskawkowiec to czarny chrząszcz długości 7–10 mm, który nocą wygryza zatoki na brzegach liści. Groźniejsze są jego larwy: zjadają korzenie i ogryzają szyjkę korzeniową. Sprawdzaj podłoże pod więdnącymi roślinami. Na larwy Instytut Ogrodnictwa wskazuje nicienie owadobójcze, stosowane zgodnie z etykietą.

Czy to groźne? Uszkodzenia liści zwykle nie mają dla rośliny znaczenia. Groźne są larwy: przy silnym uszkodzeniu korzeni i szyjki korzeniowej rośliny więdną i zamierają.

Korzenie żurawki zniszczone przez larwy opuchlaka truskawkowca (Otiorhynchus sulcatus)
Zdjęcie: Salix, CC BY-SA 3.0, źródło

Opuchlak truskawkowiec i jego krewni

Opuchlaki to chrząszcze z rodzaju Otiorhynchus. Poradnik sygnalizatora ochrony truskawki Instytutu Ogrodnictwa podaje, że na truskawce dominuje opuchlak rudonóg (Otiorhynchus ovatus), ale coraz częściej występuje także opuchlak truskawkowiec (Otiorhynchus sulcatus). Oba gatunki są znane w całej Europie, a w Polsce powszechne od lat. Lokalnie spotyka się też opuchlaka chropawca i opuchlaka lucernowca.

Opuchlak truskawkowiec nie ogranicza się do truskawek. Według poradnika dla borówki wysokiej występuje głównie na truskawce, borówce wysokiej, malinie i winorośli, a także na roślinach ozdobnych. Poradnik dla cyklamena nazywa go szkodnikiem wielu roślin uprawianych zarówno w gruncie, jak i pod osłonami.

Instytut Ogrodnictwa wymienia larwy opuchlaka truskawkowca także w programach ochrony różanecznika i żywotnika, czyli popularnych rododendronów i tui. Prof. Stanisław Ignatowicz w poradzie dla serwisu Murator wylicza wśród uszkadzanych roślin truskawki, poziomki, maliny, azalie, brzoskwinie, różaneczniki, winorośl i cisy.

Jak wygląda chrząszcz i larwa

Korzenie żurawki zniszczone przez larwy opuchlaka truskawkowca (Otiorhynchus sulcatus)
Korzenie żurawki zniszczone przez larwy opuchlaka truskawkowca (Otiorhynchus sulcatus). Zdjęcie: Salix, CC BY-SA 3.0, źródło

Chrząszcz opuchlaka truskawkowca ma 7–10 mm długości. Jest czarny, ma krótki, gruby ryjek i wyraźnie bruzdkowane, błyszczące pokrywy. Poradnik dla borówki dodaje, że chrząszcz jest pokryty żółtawobrunatnymi włoskami. Poradnik dla cyklamena podaje nieco większy wymiar, 8–11 mm, i opisuje chrząszcza jako owalnego i silnie wypukłego.

Opuchlak rudonóg jest mniejszy: 4,5–5,5 mm. Poradnik dla truskawki zaznacza, że nie jest zdolny do lotu.

Larwa opuchlaka truskawkowca dorasta do 8–10 mm. Poradnik dla cyklamena opisuje ją jako beznogą, pałąkowato wygiętą, kremową lub brudnobiałą, z małą brązową głową. Larwa rudonoga jest mniejsza, ma 6–7 mm.

Jaja są małe. U truskawkowca mają około 0,7 mm, początkowo są białe, później brązowawe. Poczwarka jest kremowobiała, długości 7–10 mm. Chrząszcz tuż po wyjściu z poczwarki, jeszcze w glebie, jest kremowobiały lub rudy. Po wyjściu z gleby ciemnieje: najpierw jest rudy, potem czarny.

Szkody na liściach: nocne żerowanie chrząszczy

Liście zimozielonego różanecznika
Zdrowe liście różanecznika, bez śladów żerowania. Po chrząszczach opuchlaka zostają na brzegach liści zatokowe wżery. Zdjęcie: James St. John, CC BY 2.0, źródło

Chrząszcze wyjadają tkankę na brzegach liści. Zostają po nich zatokowe wżery, które poradnik dla winorośli opisuje jako półkoliste wyżery na brzegach liści. Według poradnika dla borówki objawy widać głównie od końca maja lub początku czerwca do września.

Poradnik dla cyklamena podaje, że chrząszcze żerują nocą na liściach, a w ciągu dnia chowają się pod resztkami roślin lub w podłożu. Metodyka ochrony truskawki radzi szukać ich pod roślinami lub na nich, szczególnie w dni pochmurne.

Poradnik dla truskawki ocenia, że uszkodzenia liści najczęściej nie mają znaczenia dla rośliny. Wyjątkiem są młode nasadzenia krzewów. Wiosną chrząszcze mogą tam ogryzać korę na pędach i je obrączkować, mogą też wyjadać pąki. Na winorośli wczesną wiosną widać wygryzione otwory na pąkach. Chrząszcze mogą też ogryzać korę z młodych pędów u nasady albo obrączkować pędy, co może prowadzić do ich zamierania.

Szkody na korzeniach: dlaczego larwy są groźniejsze

Główne straty powodują larwy. Zjadają całkowicie drobne korzenie, a na grubszych korzeniach i szyjce korzeniowej ogryzają korę. Poradnik dla cyklamena opisuje wygryzione w szyjce korzeniowej kolebkowate zagłębienia.

Roślina słabnie stopniowo. Na plantacji truskawek widać placowe osłabienie wzrostu, więdnięcie i zamieranie roślin, a uszkodzone rośliny łatwo wyrwać z gleby. Objawy nasilają się w drugiej połowie maja i na początku czerwca. Poradnik dla borówki podaje, że larwy mogą silnie osłabić rośliny, a nawet powodować zamieranie krzewów.

Poradnik dla truskawki podpowiada, jak odróżnić opuchlaki od innych szkodników glebowych. Przy drutowcach i pędrakach rośliny więdną i zamierają gwałtownie. Przy opuchlakach rośliny słabną powoli.

Metodyka ochrony truskawki dodaje, że chrząszcze mogą uszkadzać także owoce, a lokalnie szkody bywają duże, szczególnie na starszych plantacjach.

Inne przyczyny więdnięcia truskawek opisujemy na stronie choroby truskawek, a borówek na stronie choroby borówki amerykańskiej.

Cykl życia: jedno pokolenie w roku

Opuchlak truskawkowiec rozwija się partenogenetycznie. Poradnik dla truskawki pisze wprost, że u obu głównych gatunków są tylko samice.

Zimują głównie larwy, częściowo także chrząszcze, w glebie na głębokości 10–30 cm. Poradnik dla cyklamena podaje, że przepoczwarczenie następuje w maju. Według poradnika dla truskawki pod koniec maja i na początku czerwca można znaleźć przy korzeniach larwy i poczwarki.

Młode chrząszcze pojawiają się pod koniec maja i w czerwcu. Na krzewach zostają do jesieni, a według poradnika dla winorośli pojedyncze osobniki żerują do wiosny.

Samica składa od 150 do nawet 600 jaj do gleby, w pobliżu korzeni rośliny żywicielskiej. Poradnik dla cyklamena podaje, że samice składają jaja pod koniec czerwca.

Źródła różnią się co do czasu wylęgu larw. Poradnik dla borówki podaje kilka lub kilkanaście dni, a poradnik dla cyklamena trzy tygodnie. Wylęgłe larwy żerują na korzeniach. W ciągu roku rozwija się jedno pokolenie.

Jak sprawdzić, czy to opuchlak

Poradniki Instytutu Ogrodnictwa opisują lustrację krok po kroku. Na plantacji truskawek pod koniec zbiorów sprawdza się 4 próby po 6 roślin i szuka larw, poczwarek oraz chrząszczy pod uszkodzonymi roślinami. Za próg zagrożenia poradnik przyjmuje 3–4 larwy na roślinę.

Na krzewach, na przykład na borówce, od czerwca do września ogląda się liście i szuka chrząszczy oraz wygryzień na brzegach. Wiosną na podejrzanych nasadzeniach sprawdza się dolne części pędów, czy kora nie jest ogryziona.

W ogrodzie możesz zrobić to samo na mniejszą skalę. Obejrzyj brzegi liści, a pod rośliną, która słabnie, sprawdź korzenie i ziemię wokół nich.

Rośliny w doniczkach i pojemnikach

Opuchlak truskawkowiec szkodzi także roślinom uprawianym w doniczkach i pojemnikach. Poradnik dla cyklamena podaje, że pod osłonami opuchlak truskawkowiec występuje na cyklamenie i lokalnie wyrządza szkody o znaczeniu gospodarczym. Silnie uszkodzone rośliny więdną i zamierają.

Programy ochrony różanecznika i żywotnika Instytutu Ogrodnictwa zalecają jedną metodę kontroli: lustrację roślin i wykrycie larw w podłożu. Poradnik dla cyklamena radzi sprawdzać obecność larw, poczwarek i chrząszczy pod uszkodzonymi roślinami.

Poradnik dla cyklamena nie podaje progu zagrożenia. Zaleca podjąć decyzję o zwalczaniu od razu po wykryciu szkodnika.

O pielęgnacji różaneczników piszemy na stronie pielęgnacja rododendronów.

Zwalczanie: nicienie na larwy

Materiały Instytutu Ogrodnictwa dla truskawki, borówki, winorośli, różanecznika i żywotnika wskazują tę samą metodę biologiczną: nicienie owadobójcze. Poradniki dla truskawki i borówki piszą, że do zwalczania larw opuchlaków można stosować nicienie w dostępnych na rynku produktach. Programy ochrony różanecznika i żywotnika wymieniają gatunki Heterorhabditis bacteriophora i Steinernema kraussei. Sposób stosowania i dawkę programy każą konsultować z przedstawicielami firmy, która je sprzedaje.

Co do terminu źródła się różnią. Poradnik dla winorośli podaje, że nicienie stosuje się zgodnie z etykietą wiosną lub w lecie. Materiał Wiesławy Kaczorek na stronie Świętokrzyskiego ODR, który dotyczy jednego produktu, podaje okres sierpień–wrzesień na wylęgłe larwy albo wiosnę przeciwko poczwarkom. Radzi też stosować nicienie na wilgotną glebę lub w czasie deszczu. Prof. Stanisław Ignatowicz w poradzie dla serwisu Murator pisze, że zabieg lepiej wykonać wiosną, gdy nastąpi ocieplenie, a jesienią nie będzie skuteczny, bo larwy schodzą do głębszych warstw gleby. To opinia spoza instytutu i ośrodków doradztwa. Rozstrzyga etykieta produktu, który kupisz.

Program ochrony różanecznika wymienia też środek z grzybem owadobójczym. Stosuje się go przed sadzeniem roślin, doglebowo albo do przygotowania podłoża. Metodyka ochrony truskawki także wspomina o biologicznym zwalczaniu przy użyciu nicieni i grzybów.

Środki chemiczne. W programach ochrony różanecznika i żywotnika Instytut Ogrodnictwa zapisał, że zarejestrowanych chemicznych środków do zwalczania larw opuchlaka w tych uprawach brak. Jeśli sięgasz po środek chemiczny, używaj wyłącznie produktów zarejestrowanych w Polsce dla danej rośliny i ściśle według etykiety.

Zbieranie chrząszczy i zapobieganie

Krzak truskawki z owocami na grządce
Krzak truskawki z owocami na grządce. Na truskawce dominuje opuchlak rudonóg, ale coraz częściej występuje także opuchlak truskawkowiec. Zdjęcie: Kolforn, CC BY-SA 4.0, źródło

Metodyka ochrony truskawki podaje, że chrząszcze można znaleźć pod roślinami lub na nich, szczególnie w dni pochmurne. Sposobu ich wyłapywania materiały Instytutu Ogrodnictwa nie opisują.

Instytut Ogrodnictwa dużo miejsca poświęca zapobieganiu:

Nie sadzić po złym przedplonie. Plantacji truskawek nie zakłada się po lucernie i koniczynie ani po starych plantacjach, na których były opuchlaki. Metodyka ochrony truskawki i poradnik dla borówki radzą też nie zakładać plantacji obok upraw zasiedlonych przez opuchlaki.

Sprawdzić glebę przed sadzeniem. Na plantacjach pobiera się próby gleby z 32 dołków o wymiarach 25 × 25 cm i głębokości 30 cm, czyli razem z 2 m². Metodyka ochrony truskawki i poradnik dla borówki podają orientacyjny próg 10 larw opuchlaków na 2 m², a poradnik sygnalizatora dla truskawki 5–10 larw na 1 m².

Usuwać silnie uszkodzone nasadzenia. Metodyka ochrony truskawki zaleca likwidować silnie uszkodzone plantacje.

Jak wybrać miejsce i przedplon dla truskawek, piszemy na stronie kiedy sadzić truskawki.

Opuchlak truskawkowiec i opuchlak rudonóg (wg poradników sygnalizatora Instytutu Ogrodnictwa)

CechaOpuchlak truskawkowiecOpuchlak rudonóg
Nazwa łacińskaOtiorhynchus sulcatusOtiorhynchus ovatus
Długość chrząszcza7–10 mm (poradnik dla cyklamena: 8–11 mm)4,5–5,5 mm
Wygląd chrząszczaCzarny, z wyraźnie bruzdkowanymi pokrywamiCzarny, lekko błyszczący, niezdolny do lotu
Wielkość jajaokoło 0,7 mmokoło 0,6 mm
Długość larwy8–10 mm, głowa brązowa6–7 mm
Kiedy pojawiają się chrząszczeKoniec maja lub początek czerwca (poradnik dla truskawki: początek czerwca i lipiec)Od połowy lub końca czerwca i w lipcu
Gdzie występujeTruskawka, borówka wysoka, malina, winorośl, rośliny ozdobne, cyklamen pod osłonamiNa truskawce gatunek dominujący

Jak to zrobić

  1. Od końca maja do września oglądaj brzegi liści. Zatokowe wżery na brzegach to ślad żerowania chrząszczy.
  2. Chrząszczy szukaj na roślinach i na ziemi pod nimi. W dzień chowają się pod resztkami roślin lub w podłożu, a żerują nocą.
  3. Jeśli roślina słabnie i więdnie, sprawdź korzenie i podłoże. Szukaj kremowych, beznogich larw z brązową głową, długości 8–10 mm.
  4. Na larwy zastosuj nicienie owadobójcze, ściśle według etykiety produktu.
  5. Nie sadź truskawek po lucernie, koniczynie ani po starej plantacji, na której były opuchlaki.
  6. Jeśli sięgasz po środek chemiczny, używaj wyłącznie produktów zarejestrowanych w Polsce i ściśle według etykiety.

Najczęstsze pytania

Jak wygląda opuchlak?

Opuchlak truskawkowiec to czarny chrząszcz długości 7–10 mm z wyraźnie bruzdkowanymi pokrywami i krótkim, grubym ryjkiem. Larwa jest beznoga, pałąkowato wygięta, kremowa lub brudnobiała, z brązową głową, długości 8–10 mm. Opuchlak rudonóg jest mniejszy, ma 4,5–5,5 mm.

Jak zwalczyć opuchlaka?

Instytut Ogrodnictwa wskazuje nicienie owadobójcze przeciw larwom, stosowane zgodnie z etykietą produktu. W programach ochrony różanecznika i żywotnika zapisano, że zarejestrowanych chemicznych środków na larwy opuchlaka brak. Pomaga też sprawdzanie podłoża i unikanie sadzenia po lucernie, koniczynie i starych truskawkach.

Kiedy stosować nicienie na opuchlaki?

Zgodnie z etykietą produktu. Poradnik Instytutu Ogrodnictwa dla winorośli podaje wiosnę lub lato. Materiał na stronie Świętokrzyskiego ODR, dotyczący jednego produktu, podaje sierpień–wrzesień albo wiosnę. Prof. Stanisław Ignatowicz w serwisie Murator radzi wiosnę, po ociepleniu, i uważa zabieg jesienny za nieskuteczny.

Co wygryza brzegi liści rododendrona?

Prof. Stanisław Ignatowicz w poradzie dla serwisu Murator opisuje dziury wygryzione w liściach i nierówne, nadgryzione brzegi jako ślad opuchlaków, które żerują nocą. Instytut Ogrodnictwa wymienia larwy opuchlaka truskawkowca w programie ochrony różanecznika.

Czy opuchlak atakuje tuje?

Instytut Ogrodnictwa wymienia larwy opuchlaka truskawkowca w programie ochrony żywotnika, czyli tui. Zaleca lustrację roślin i wykrycie larw w podłożu, a do zwalczania wskazuje nicienie owadobójcze.

Czy opuchlak lata?

Poradnik Instytutu Ogrodnictwa dla truskawki podaje, że opuchlak rudonóg nie jest zdolny do lotu. Dla opuchlaka truskawkowca poradniki instytutu tego nie opisują.

Ile jaj składa opuchlak?

Samica składa od 150 do nawet 600 jaj do gleby, w pobliżu korzeni rośliny żywicielskiej. Gatunek rozwija się partenogenetycznie, a w ciągu roku daje jedno pokolenie.

Gdzie zimuje opuchlak?

W glebie, na głębokości 10–30 cm. Zimują głównie larwy, ale częściowo także chrząszcze. Według poradnika dla cyklamena przepoczwarczenie następuje w maju.

Jak odróżnić szkody opuchlaka od pędraków?

Według poradnika dla truskawki przy pędrakach i drutowcach rośliny więdną i zamierają gwałtownie. Przy opuchlakach słabną powoli, placami, a pod uszkodzoną rośliną znajdziesz małe, beznogie, kremowe larwy z brązową głową.

Czy opuchlak niszczy rośliny w doniczkach?

Tak. Poradnik dla cyklamena podaje, że pod osłonami opuchlak truskawkowiec lokalnie wyrządza szkody o znaczeniu gospodarczym. Larwy zjadają drobne korzenie i wygryzają zagłębienia w szyjce korzeniowej, a silnie uszkodzone rośliny więdną i zamierają.

Źródła

Tę stronę napisaliśmy na podstawie poniższych źródeł.

  1. Poradnik sygnalizatora ochrony truskawki, Instytut Ogrodnictwa, Skierniewice, 2017
  2. Poradnik sygnalizatora ochrony borówki wysokiej (red. M. Tartanus), Instytut Ogrodnictwa, Skierniewice, 2017
  3. Poradnik sygnalizatora ochrony winorośli (red. J. Lisek), Instytut Ogrodnictwa, Skierniewice, 2018
  4. Poradnik sygnalizatora ochrony cyklamena (red. M. Ptaszek), Instytut Ogrodnictwa, Skierniewice, 2019
  5. Metodyka integrowanej ochrony truskawki (materiały dla producentów), Instytut Ogrodnictwa, Skierniewice, 2019
  6. Program ochrony różanecznika (red. G. Soika), Instytut Ogrodnictwa, Skierniewice, 2023
  7. Program ochrony żywotnika (red. G. Soika), Instytut Ogrodnictwa, Skierniewice, 2018
  8. Opuchlaki na rododendronach. Jak pozbyć się opuchlaka z rododendronów? Ekspert wyjaśnia (prof. S. Ignatowicz), Murator, 2024
  9. Biologiczne zwalczanie opuchlaków (W. Kaczorek), Świętokrzyski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Modliszewicach