Ogrodnik ABC
Szkodniki Uprawa i pielęgnacja

Turkuć podjadek

Rozsada więdnie rzędami, a na grządce widać wąskie pasma uniesionej ziemi? To może być największy owad żyjący w polskiej glebie.

W skrócie

Turkuć podjadek to brunatny owad długości 5–7 cm z łopatowatymi przednimi nogami. Podgryza korzenie, kłącza i bulwy, najbardziej szkodzi w maju i czerwcu. Wkop na jego drodze słoiki lub butelki, często spulchniaj glebę, a jesienią zrób pułapkę z końskiego obornika. Dwa ośrodki doradztwa piszą, że zarejestrowanych środków chemicznych nie ma.

Czy to groźne? Najbardziej cierpią młode, świeżo posadzone rośliny. Roślina z uszkodzonymi korzeniami więdnie, choruje albo zamiera, a szkody często widać w całym rzędzie.

Turkuć podjadek (Gryllotalpa gryllotalpa) na ziemi
Zdjęcie: Jacek Proszyk, CC BY-SA 4.0, źródło

Jak wygląda turkuć podjadek

Turkuć podjadek (Gryllotalpa gryllotalpa) to owad z rzędu prostoskrzydłych. Zintegrowana Platforma Edukacyjna Ministerstwa Edukacji nazywa go największym owadem żyjącym w glebie na terenie Polski. Według jej materiałów osiąga nawet ponad 6 cm długości.

Ciało ma ciemnobrązowe lub brunatne, masywne i wydłużone. Najłatwiej poznać go po pierwszej parze nóg. Są szerokie, łopatowate, zaopatrzone w kolce i służą do grzebania w ziemi. Na końcu odwłoka widać dwa szczeciniaste wyrostki. Świętokrzyski ODR zwraca też uwagę na silnie rozwinięte przedplecze i stosunkowo krótkie tylne nogi.

Turkuć ma też skrzydła. Przednie są pergaminowo zgrubiałe i szarobrunatne, a tylne błoniaste, długie i szerokie, żółtawe z czarnym użyłkowaniem. Larwa jest bardzo podobna do dorosłego owada. Podkarpacki Ośrodek Doradztwa Rolniczego opisuje młode larwy jako białawe i bezskrzydłe, podobne do mrówek. Skrzydła wykształcają się dopiero po kilku linieniach.

Źródła różnią się co do wielkości. Materiały o owadach leśnych i Nadleśnictwo Dębica podają do 5 cm, Świętokrzyski ODR do 6 cm, Podkarpacki ODR 5–7 cm, a Mazowiecki ODR około 6–7 cm. Wszystkie liczby zebraliśmy w tabeli.

Po czym poznać, że w ogrodzie jest turkuć

Kretowiska na łące
Kretowiska na łące, czyli ślad kreta, nie turkucia. Po turkuciu zostają pasma uniesionej ziemi, podobne do chodników kreta, ale znacznie węższe. Zdjęcie: Bob Harvey, CC BY-SA 2.0, źródło

Turkuć żyje pod ziemią. Świętokrzyski ODR opisuje, że kopie tam wąskie korytarze, które rozgałęziają się i krzyżują. Nie może się w nich odwrócić, więc porusza się do przodu albo do tyłu.

Od maja do października na powierzchni widać pasma uniesionej gleby nad płytkimi chodnikami, które kopią larwy i dorosłe owady. Podkarpacki ODR zwraca uwagę, że przypominają chodniki kreta, ale są znacznie węższe. Jeśli na trawniku masz kopce ziemi, a nie wąskie smugi, zajrzyj na stronę jak pozbyć się kretów.

Drugi objaw to rośliny. Turkuć uszkadza korzenie, które napotka na drodze, i wypycha rośliny razem z ziemią. Siewki i sadzonki więdną, a potem usychają. Mazowiecki ODR pisze, że korytarze biegną często wzdłuż rzędów roślin, najczęściej warzyw, dlatego rośliny wypadają rzędami.

Najwięcej szkód turkuć robi w maju i czerwcu, na młodych, świeżo wysadzonych roślinach.

Co je turkuć: szkodnik i drapieżnik w jednym

Świętokrzyski ODR opisuje turkucia jako gatunek wszystkożerny. Zjada korzenie roślin i uszkadza bulwy, a Podkarpacki i Mazowiecki ODR wymieniają też kłącza. Stąd druga część nazwy: podjadek. Według Podkarpackiego ODR nocą wychodzi na powierzchnię i zjada zielone części roślin. Mazowiecki ODR dodaje, że zdarza mu się uszkadzać owoce leżące na ziemi.

To jednak tylko połowa jego jadłospisu. Turkuć zjada też bezkręgowce. Źródła wymieniają pędraki, drutowce, dżdżownice, ślimaki i ich jaja. Zintegrowana Platforma Edukacyjna podkreśla, że zjada wiele organizmów glebowych, które same szkodzą uprawom.

Szkodnikiem turkuć staje się tam, gdzie żeruje pod grządką z młodymi roślinami albo uszkadza bulwy.

Cykl życia: od gniazda do zimowania

Okres godowy trwa według Podkarpackiego ODR od kwietnia do lipca. Turkuć wychodzi wtedy nocami na powierzchnię i przelatuje na niewielkie odległości. Materiały o owadach leśnych podają, że roi się w czerwcu, w godzinach nocnych.

Po rójce samica buduje w glebie gniazdo kształtu i wielkości kurzego jaja. Leży ono na głębokości 20–30 cm, a według Mazowieckiego ODR około 20 cm. Jaja są kuliste, lekko spłaszczone i żółte.

Ile jaj składa samica, źródła podają różnie. Podkarpacki ODR i Nadleśnictwo Dębica piszą o 200–300 jajach, Świętokrzyski i Mazowiecki ODR o liczbie do 300, a Zintegrowana Platforma Edukacyjna o 250–600.

Samica opiekuje się jajami. Świętokrzyski ODR opisuje, że dla zapewnienia ciepła podgryza korzenie roślin rosnących nad gniazdem, żeby uschły i odsłoniły drogę promieniom słonecznym.

Larwy wylęgają się po 1–3 tygodniach, a według Podkarpackiego ODR po dwóch tygodniach. Najpierw zostają w gnieździe, potem rozchodzą się w różne strony i kopią własne korytarze. W tym samym roku linieją trzy razy i zimują w glebie. Wiosną linieją jeszcze dwa razy i osiągają dojrzałość.

Zimę larwy i dorosłe owady spędzają głęboko w ziemi. Podkarpacki ODR podaje głębokość około 0,5–1 m, a Mazowiecki ODR 60–80 cm. Według Nadleśnictwa Dębica dorosłe owady i larwy są aktywne od wczesnej wiosny do jesieni.

Mazowiecki ODR pisze, że w ciągu roku rozwija się jedno pokolenie. Materiały o owadach leśnych opisują to dokładniej: larwy wylęgłe latem zimują i dojrzewają dopiero następnej wiosny.

Skąd się bierze turkuć w ogrodzie

Rozsada kapusty
Rozsada kapusty w doniczkach. Turkuć najbardziej szkodzi młodym, świeżo wysadzonym roślinom, głównie w maju i czerwcu. Zdjęcie: Kolforn, CC BY-SA 4.0, źródło

Turkuć to gatunek w Polsce pospolity, który występuje w całej Europie. Większość czasu spędza w ziemi, ale w okresie godowym wychodzi nocami na powierzchnię i przelatuje na niewielkie odległości.

Lubi gleby pulchne, próchnicze i przepuszczalne. Mazowiecki ODR pisze o glebach lekkich z próchnicą i stanowiskach nasłonecznionych: ogrodach przydomowych i działkowych, inspektach i tunelach.

Najbardziej narażone są działki położone w pobliżu łąk i parków. Nadleśnictwo Dębica dodaje, że turkuć robi znaczne szkody także w szkółkach i uprawach leśnych.

Pułapki: słoiki, butelki i obornik

Pryzma obornika
Pryzma obornika, na zdjęciu bydlęcego. Do pułapki na turkucia ośrodki doradztwa zalecają obornik koński, zakopany jesienią w dole. Zdjęcie: Zeerun, CC BY-SA 4.0, źródło

Ośrodki doradztwa rolniczego opisują kilka pułapek, które nie wymagają żadnej chemii.

Słoik na drodze żerowania. Mazowiecki ODR radzi wkopać słoik albo inne naczynie o gładkich ściankach, częściowo wypełnione wodą. Materiały o owadach leśnych potwierdzają, że w słoiki umieszczone w ziemi wyłapuje się osobniki wędrujące nocą.

Butelki i deseczki. Podkarpacki ODR proponuje wkopać w sezonie plastikowe butelki z odciętą szyjką, a miejsca między nimi połączyć wąskimi deseczkami. Turkucie wędrujące nocą wpadają do butelek.

Dół z końskim obornikiem. Jesienią wykop dół i wypełnij go końskim obornikiem. Podkarpacki ODR podaje głębokość 60–100 cm, a Mazowiecki ODR około 80–90 cm. Dół można wcześniej wyłożyć folią ogrodniczą. Turkucie schodzą się do obornika na zimę. Mazowiecki ODR radzi sprawdzać pułapkę co 2 tygodnie do zamarznięcia gleby i jeszcze raz wczesną wiosną. Podkarpacki ODR pisze, że zimą, gdy ziemia nie jest zamarznięta, trzeba dół odkopać i wyjąć owady. Obornik można też zostawić na powierzchni, gdy nastaną mrozy, a szkodniki wyginą.

Wiaderko z obornikiem. Świętokrzyski ODR opisuje inną pułapkę z obornikiem. Emaliowane wiaderko o pojemności 10 l napełnia się do połowy końskim obornikiem i zakopuje tak, żeby górna krawędź była równo z powierzchnią ziemi, a potem zalewa wodą do pełna. Po kilkunastu dniach wiaderko z zawartością wynosi się poza ogród. Czynność trzeba powtórzyć kilkakrotnie.

O samym oborniku, także końskim, piszemy więcej na stronie obornik w ogrodzie.

Spulchnianie gleby i niszczenie gniazd

Turkucie nie lubią spulchniania gleby. Materiały Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej radzą wykonywać ten zabieg jak najczęściej przez cały sezon wegetacyjny i nazywają mechaniczne niszczenie skutecznym sposobem. Mazowiecki ODR dodaje, że dobre efekty dają zabiegi uprawowe wykonywane broną aktywną, broną talerzową albo glebogryzarką, choć nie wszędzie da się je zastosować.

Wczesnym latem można też sięgnąć do gniazd. Podkarpacki ODR opisuje wlewanie do komór lęgowych oleju rozcieńczonego wodą. Owady same zaczynają wtedy wychodzić na powierzchnię. Mazowiecki ODR przytacza podobny sposób z forów ogrodniczych: wodę z olejem jadalnym wlewa się w wyloty korytarzy i obserwuje, gdzie poruszy się ziemia.

Świętokrzyski ODR przypomina o porządku. Resztki roślin i chwasty warto usuwać z ogrodu, bo mogą być pożywieniem turkucia.

Rośliny odstraszające i naturalni wrogowie

Dwa ośrodki doradztwa wymieniają rośliny, które mają turkucia odstraszać: szałwię, macierzankę, koronę cesarską i olszę czarną. Podkarpacki ODR dodaje do tej listy szachownicę kostkowatą.

Traktuj to ostrożnie. Żadne z tych źródeł nie podaje, jak skuteczne są takie rośliny. Rady o wykładaniu olszy czarnej i rozlewaniu w rzędach wywaru z kory olchowej Mazowiecki ODR przytacza jako metody, z którymi autorka spotkała się na forach ogrodniczych.

Pewniejsi są naturalni wrogowie. Podkarpacki ODR wymienia koty, krety, kosy, jeże, kury i ryjówki. Kret, na którego wielu ogrodników narzeka, zjada więc także turkucie.

Środki chemiczne: co mówią ośrodki doradztwa

Świętokrzyski ODR w tekście z listopada 2025 roku pisze, że zwalczanie turkucia jest bardzo trudne, bo brak jest zarejestrowanych preparatów chemicznych do jego zwalczania. Podkarpacki ODR podaje to samo: nie ma żadnego zarejestrowanego środka chemicznego, który skutecznie zwalczałby tego szkodnika.

Starszy tekst Mazowieckiego ODR z 2009 roku wymieniał jeszcze preparat chemiczny. Nie kieruj się tak starą radą. O tym, co wolno stosować, decyduje aktualny rejestr środków ochrony roślin i etykieta.

Jeśli kiedykolwiek sięgniesz po środek ochrony roślin, używaj wyłącznie produktów zarejestrowanych w Polsce i ściśle według etykiety.

W praktyce zostają metody opisane wyżej: pułapki, częste spulchnianie gleby i jesienny dół z obornikiem. Świętokrzyski ODR radzi zacząć od razu po zauważeniu szkodnika, bo jedna samica składa do 300 jaj.

Na tych samych grządkach szkodzą też ślimaki. Sposoby na nie znajdziesz na stronie ślimaki w ogrodzie.

Turkuć podjadek w liczbach: co podają poszczególne źródła

CechaWartość
Długość ciałado 5 cm
Długość ciałanawet ponad 6 cm
Długość ciałado 6 cm, rozpiętość 4 cm
Długość ciała5–7 cm
Długość ciałaokoło 6–7 cm
Liczba jaj200–300
Liczba jajdo 300
Liczba jajod 250 do 600
Głębokość gniazdaokoło 20 cm
Głębokość gniazda20–30 cm
Głębokość zimowaniaokoło 0,5–1 m
Głębokość zimowania60–80 cm

Jak to zrobić

  1. Sprawdź objawy. Szukaj więdnących roślin i wąskich pasm uniesionej ziemi nad płytkimi korytarzami. Przypominają chodniki kreta, ale są znacznie węższe.
  2. Na drodze żerowania wkop słoik lub inne naczynie o gładkich ściankach, częściowo wypełnione wodą. Możesz też wkopać plastikowe butelki z odciętą szyjką i połączyć je wąskimi deseczkami.
  3. Spulchniaj glebę jak najczęściej przez cały sezon. Turkucie tego nie lubią.
  4. Usuwaj z ogrodu resztki roślin i chwasty, bo mogą być pożywieniem turkucia.
  5. Jesienią wykop dół głębokości 60–100 cm i wypełnij go końskim obornikiem. Wcześniej możesz wyłożyć go folią ogrodniczą.
  6. Zimą, gdy ziemia nie jest zamarznięta, odkop dół i wyjmij turkucie. Obornik możesz też zostawić na powierzchni, gdy przyjdą mrozy.
  7. Jeśli sięgasz po środek ochrony roślin, używaj wyłącznie produktów zarejestrowanych w Polsce i ściśle według etykiety.

Najczęstsze pytania

Turkuć podjadek: jak zwalczyć?

Bez chemii. Ośrodki doradztwa rolniczego opisują słoiki lub butelki wkopane na drodze żerowania, częste spulchnianie gleby, usuwanie resztek roślin i jesienny dół głębokości 60–100 cm wypełniony końskim obornikiem, z którego zimą wybiera się owady. Świętokrzyski ODR (2025) i Podkarpacki ODR piszą, że zarejestrowanych środków chemicznych na turkucia nie ma.

Czy turkuć podjadek gryzie?

Źródła, z których korzystamy (ośrodki doradztwa rolniczego, Zintegrowana Platforma Edukacyjna, Lasy Państwowe), opisują tylko, że turkuć podgryza korzenie, kłącza i bulwy oraz zjada inne zwierzęta glebowe. O gryzieniu ludzi ani zwierząt domowych nie piszą, więc nie możemy tego ani potwierdzić, ani wykluczyć.

Skąd się bierze turkuć podjadek w ogrodzie?

To pospolity w Polsce owad. W okresie godowym, od kwietnia do lipca, wychodzi nocą na powierzchnię i przelatuje na niewielkie odległości. Lubi gleby pulchne, próchnicze i przepuszczalne. Najbardziej narażone są działki w pobliżu łąk i parków.

Jak wygląda turkuć podjadek?

To masywny, wydłużony owad ciemnobrązowy lub brunatny, długości 5–7 cm. Ma szerokie, łopatowate przednie nogi do kopania, pergaminowe przednie skrzydła, długie błoniaste tylne skrzydła i dwa szczeciniaste wyrostki na końcu odwłoka.

Co je turkuć podjadek?

Jest wszystkożerny. Podgryza korzenie, kłącza i bulwy, nocą zjada też zielone części roślin. Zjada również pędraki, drutowce, dżdżownice, ślimaki i ich jaja, czyli także zwierzęta, które same szkodzą uprawom.

Kiedy turkuć robi największe szkody?

Według Podkarpackiego ODR w maju i czerwcu, na młodych, świeżo wysadzonych roślinach. Pasma uniesionej ziemi nad jego korytarzami widać od maja do października.

Gdzie zimuje turkuć podjadek?

Głęboko w glebie. Podkarpacki ODR podaje głębokość około 0,5–1 m, a Mazowiecki ODR 60–80 cm. Zimują zarówno larwy, jak i dorosłe owady.

Jak znaleźć gniazdo turkucia?

Gniazdo ma kształt i wielkość kurzego jaja i leży na głębokości 20–30 cm. Samica podgryza korzenie roślin rosnących nad nim, żeby uschły i odsłoniły drogę promieniom słonecznym. Według Mazowieckiego ODR jaja są składane w gniazdach w czerwcu.

Czy są rośliny, których turkuć nie lubi?

Ośrodki doradztwa wymieniają szałwię, macierzankę, koronę cesarską, szachownicę kostkowatą i olszę czarną. Rady dotyczące olszy Mazowiecki ODR przytacza jednak tylko jako metody z forów ogrodniczych.

Czy turkuć podjadek jest pożyteczny?

Częściowo. Zintegrowana Platforma Edukacyjna przypomina, że zjada wiele organizmów glebowych, które szkodzą uprawom, między innymi pędraki i drutowce. Szkodnikiem staje się tam, gdzie podgryza korzenie rozsady i bulwy.

Źródła

Tę stronę napisaliśmy na podstawie poniższych źródeł.

  1. Gatunki szkodliwych owadów leśnych w różnych stadiach rozwojowych, sposób żerowania, Zintegrowana Platforma Edukacyjna, Ministerstwo Edukacji
  2. Gleby: świat pod lupą, Zintegrowana Platforma Edukacyjna, Ministerstwo Edukacji
  3. Jak zwalczać turkucia podjadka w ogrodzie (K. Domagała), Świętokrzyski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Modliszewicach, 2025
  4. Nieproszony gość naszych upraw i ogrodów: turkuć podjadek (Gryllotalpa gryllotalpa L.) (oprac. A. Sieniawska), Podkarpacki Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Boguchwale
  5. Szkodniki: turkuć podjadek, Mazowiecki Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Warszawie, 2009
  6. Leśne ciekawostki: owadzi odpowiednik kreta (A. Trzeciak), Nadleśnictwo Dębica, Lasy Państwowe, 2018