Ogrodnik ABC
Szkodniki Uprawa i pielęgnacja

Stonka ziemniaczana

Chrząszcza w paski zna każdy. Równie żarłoczne są jego czerwone larwy, a wszystko zaczyna się od żółtych jaj na spodzie liścia.

W skrócie

Stonka ziemniaczana to chrząszcz długości około 10 mm, żółtawy lub pomarańczowy, z 10 czarnymi paskami na pokrywach. Jaja składa na spodzie liści ziemniaka. Oglądaj spód liści i licz larwy, zachowaj 4–5 lat przerwy w uprawie ziemniaków. Środki stosuj tylko zarejestrowane w Polsce, ściśle według etykiety.

Czy to groźne? Szkodnik ważny. Starsze larwy i chrząszcze niszczą liście, ogonki liściowe i całe pędy. Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa podaje spadek zbiorów od 30% do nawet 90%.

Stonka ziemniaczana
Zdjęcie: Scott Bauer, USDA ARS, Domena publiczna, źródło

Jak wygląda stonka ziemniaczana

Stonka ziemniaczana (Leptinotarsa decemlineata) to chrząszcz. Ulotka Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa z 2025 roku opisuje go tak: długość około 10 mm, zabarwienie żółtawe lub pomarańczowe, 10 czarnych pasków na pokrywach. Tę samą długość podaje dr inż. Jerzy Osowski z IHAR-PIB w Boninie w czasopiśmie „Ziemniak Polski”.

Jaja są intensywnie żółte i mają 1,2 mm długości. Samica składa je w złożach na spodniej stronie liści ziemniaka. Według „Ziemniaka Polskiego” w jednym złożu jest kilkadziesiąt jaj. Michał Mazik w serwisie Murator pisze o złożach po 10–30 jaj i opisuje ich barwę jako pomarańczową.

Larwy rosną od 1 do 15 mm, zależnie od stadium. Ciało mają czerwone, a nogi, głowę i tarczkę czarne. Przechodzą cztery stadia, oznaczane od L1 do L4.

Poczwarka jest jednolicie pomarańczowoczerwona, długości 8–10 mm. Nie zobaczysz jej na roślinie, bo leży w glebie.

Skąd się wzięła i gdzie występuje

Ulotka PIORiN podaje, że stonka jest szeroko rozpowszechniona w wielu krajach Ameryki Północnej i Środkowej, w niektórych krajach azjatyckich i w większości krajów europejskich, w tym w Polsce.

Według „Ziemniaka Polskiego” w Polsce jest znana od 1944 roku, a od 1950 roku występuje powszechnie.

Ciekawy jest jej status prawny. W określonych strefach chronionych Unii Europejskiej stonka podlega obowiązkowi zwalczania jako agrofag kwarantannowy. W Polsce agrofagiem kwarantannowym nie jest. Jest natomiast agrofagiem regulowanym przy eksporcie ziemniaków do niektórych krajów.

Jak się przemieszcza. W polu najważniejsze są przeloty dorosłych chrząszczy. Na większe odległości stonka może trafić z przesyłkami roślin, z bulwami ziemniaka, z owocami pomidora i oberżyny. Chrząszcze zimujące w glebie mogą być przenoszone razem z ziemią.

Co zjada: nie tylko ziemniaki

Larwy stonki ziemniaczanej na pędach ziemniaka z wygryzionymi liśćmi
Larwy stonki ziemniaczanej na pędach ziemniaka z wygryzionymi liśćmi. Zdjęcie: Сарапулов, CC BY 4.0, źródło

Główną rośliną żywicielską jest ziemniak. Ulotka PIORiN dodaje, że stonka żeruje też na pomidorze i oberżynie oraz na dziko rosnących gatunkach z rodziny psiankowatych. Warto więc zaglądać także na grządkę, na której rosną pomidory i bakłażany.

Objawy zależą od wieku larw:

Najmłodsze larwy (L1) wygryzają w liściach tylko małe otworki. Według „Ziemniaka Polskiego” larwy L1 i L2 żerują gromadnie.

Starsze larwy i dorosłe chrząszcze niszczą liście od krawędzi do nerwu głównego, a potem zjadają ogonki liściowe i całe pędy. Ulotka PIORiN podaje, że najbardziej żarłoczne są dorosłe owady oraz larwy stadium L3 i L4, które po ogołoceniu rośliny z liści obgryzają pędy boczne i łodygi. „Ziemniak Polski” dodaje, że larwy L3 i L4 często żerują pojedynczo.

Bulwy. Gdy zabraknie zielonych części roślin, te larwy i dorosłe chrząszcze uszkadzają bulwy. Drążą na ich powierzchni płaskie żerowiska. Jerzy Osowski zaznacza, że w latach o wysokich temperaturach, jak sezon 2019, bulwy mogą uszkadzać także chrząszcze pokolenia letniego.

Plantację całkowicie ogołoconą z liści nazywa się gołożerem. „Ziemniak Polski” przytacza liczbę: nalot 16 000 chrząszczy na hektar doprowadza plantację do całkowitego zniszczenia.

Cykl życia: od zimowania do pokolenia letniego

Zimowanie. Chrząszcze zimują w glebie. „Ziemniak Polski” podaje głębokość 10–20 cm.

Wyjście z gleby. Tu źródła podają nieco różne liczby. Według Jerzego Osowskiego chrząszcze wychodzą pod koniec kwietnia lub w pierwszej dekadzie maja, kiedy gleba na głębokości do 20 cm ogrzeje się do 14 °C. Komunikat Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Roślin i Nasiennictwa w Warszawie z 2017 roku podaje, że masowe wychodzenie zimowych chrząszczy zaczyna się wiosną, gdy temperatura gleby przekroczy 15 °C. Instytut Ochrony Roślin w Poznaniu pisze, że pierwsze chrząszcze występują późną wiosną, a ich masowy pojaw przypada najczęściej w połowie czerwca. Instytut łączy wychodzenie chrząszczy z temperaturą gleby: około 14 °C na głębokości do 25 cm przez co najmniej 23 dni.

Jaja. Po krótkim żerowaniu uzupełniającym samice składają jaja na dolnej stronie liści. Rozwój jaj trwa od 8 do 19 dni według „Ziemniaka Polskiego”, a według komunikatu inspektoratu od 10 do 19 dni, zależnie od temperatury. „Ziemniak Polski” dodaje, że w temperaturze niższej niż 12 °C składanie jaj może być wstrzymane.

Ile jaj składa samica? Także tu liczby się różnią. „Ziemniak Polski” podaje 400 do 700 jaj, a nawet do 3000. Instytut Ochrony Roślin pisze o płodności nawet do 1000 jaj.

Larwy. Według „Ziemniaka Polskiego” pełny rozwój larw trwa od 11 do 30 dni. Dojrzałe larwy L4 schodzą do gleby i przepoczwarczają się na głębokości 2–8 cm.

Pokolenie letnie. Po około 3 tygodniach według „Ziemniaka Polskiego”, a według Instytutu Ochrony Roślin po 2–3 tygodniach, z poczwarek wychodzą chrząszcze pokolenia letniego. Ich masowe występowanie przypada na koniec lipca lub początek sierpnia. Te chrząszcze intensywnie żerują i przygotowują się do zimowania w glebie.

Ile pokoleń ma stonka w Polsce

Kwitnący ziemniak
Kwitnący ziemniak. Zdjęcie: Kolforn (Kolforn), CC BY-SA 4.0, źródło

Źródła, które otworzyliśmy, nie podają wprost liczby pokoleń. Opisują pokolenie letnie: chrząszcze zimujące składają jaja wiosną, a chrząszcze, które z nich wyrastają, masowo pojawiają się pod koniec lipca lub na początku sierpnia.

„Ziemniak Polski” wspomina też o drugim pokoleniu. W okresie kwitnienia wrzosów chrząszcze pokolenia letniego składają jaja II pokolenia, a ich rozwój następuje we wrześniu.

Komunikat inspektoratu zwraca uwagę na praktyczny skutek. Składanie jaj i wylęg larw mogą się przedłużać, a chrząszcze letnie bywają liczne. Rośliny trzeba więc oglądać przez cały sezon.

Jak duże są straty

Liczby różnią się w zależności od źródła, ale wszystkie są wysokie.

Ulotka PIORiN podaje spadek zbiorów od 30% do nawet 90%. Jerzy Osowski pisze, że szkodliwość larw i osobników dorosłych może wynosić od 33 do 80%. W jego zestawieniu stonka ma ocenę „szkodnik ważny” dla wszystkich kierunków uprawy ziemniaka.

Instytut Ochrony Roślin opisuje to od strony liści: zniszczenie powyżej 15% powierzchni liści może powodować straty plonu do 28%.

Jak rozpoznać inne przyczyny żółknięcia i zasychania naci, piszemy na stronie choroby ziemniaków.

Progi szkodliwości: kiedy stonki jest za dużo

Próg szkodliwości mówi, przy jakiej liczbie szkodników zaczyna się zwalczanie. Źródła podają go na dwa sposoby.

Komunikat inspektoratu i „Ziemniak Polski” wymieniają trzy sygnały. Wystarczy jeden z nich:

1–2 chrząszcze zimujące na 25 roślin,

10 złóż jaj na 10 roślin,

15 larw na 1 roślinie.

Instytut Ochrony Roślin w opracowaniu dla upraw ekologicznych przyjmuje za próg jedno złoże jaj lub 15 larw na roślinie. Przy takiej liczbie straty są jeszcze minimalne. Wystąpienie 60 larw na jednej roślinie oznacza już istotne straty ekonomiczne.

W obu ujęciach powtarza się ta sama liczba: 15 larw na jednej roślinie. Żeby ją sprawdzić, trzeba rośliny oglądać regularnie. Instytut przypomina, że stonka migruje z innych pól, dlatego regularny monitoring jest konieczny.

Zbieranie ręczne

O zbieraniu ręcznym materiały instytutów i inspekcji, które otworzyliśmy, nie piszą. Dotyczą plantacji, a nie grządek. Radę tę znaleźliśmy w magazynie.

Michał Mazik w serwisie Murator pisze, że w małych ogrodach, przy niewielkiej liczbie szkodnika, najkorzystniejszym rozwiązaniem jest ręczny zbiór. Szczegółów, jak i kiedy zbierać, nie podaje.

Z opisu biologii wynika, czego szukać. Jaja leżą w złożach na spodniej stronie liści. Młode larwy żerują gromadnie, więc łatwo znaleźć je w jednym miejscu. Starsze larwy żerują często pojedynczo. Według Instytutu Ochrony Roślin samice składają jaja po kilku dniach intensywnego żerowania, dlatego warto zacząć oglądać rośliny od pojawienia się pierwszych chrząszczy.

Płodozmian i inne metody bez chemii

Przerwa w uprawie. Instytut Ochrony Roślin podaje, że ziemniaki powinny powrócić na to samo pole po 4–5 latach. Michał Mazik w serwisie Murator zaleca minimum 5-letnią przerwę w uprawie ziemniaków na tym samym stanowisku.

Agrotechnika. „Ziemniak Polski” w tabeli metod ograniczania stonki wymienia agrotechnikę, płodozmian, izolację przestrzenną i zrównoważone nawożenie. Serwis Murator dodaje głęboką orkę jesienną, która niszczy zimujące w glebie chrząszcze. To rada z magazynu.

Odmiany. Odmiany odpornej nie ma. Jerzy Osowski pisze, że nie stwierdzono odporności uprawianych odmian na żerowanie tego szkodnika. Zauważa tylko, że występują pewne preferencje w zasiedlaniu odmian. Przegląd odmian znajdziesz na stronie odmiany ziemniaków.

Termin sadzenia i przygotowanie stanowiska opisujemy na stronach kiedy sadzić ziemniaki i uprawa ziemniaków.

Środki biologiczne i chemiczne

Instytut Ochrony Roślin w opracowaniu dla upraw ekologicznych opisuje środki biologiczne i pochodzenia roślinnego. Stosuje się je na młode stadia larw. Instytut wspomina też, że w krajach Unii Europejskiej jako czynniki biologiczne wykorzystuje się grzyby owadobójcze.

Komunikat inspektoratu podaje zasadę dotyczącą terminu: decyzję o sposobie i terminie zwalczania podejmuje się po obserwacji stadiów rozwojowych i ocenie liczebności szkodnika. Zabieg wykonuje się wtedy, gdy większość larw na plantacji osiągnęła stadium L2–L3. Przy przedłużonym składaniu jaj albo licznych chrząszczach letnich zabieg może wymagać powtórzenia.

Nazw środków nie podajemy. Używaj wyłącznie produktów zarejestrowanych w Polsce do zwalczania stonki w ziemniaku i ściśle według etykiety.

Stadia rozwojowe stonki ziemniaczanej (wg ulotki PIORiN z 2025 r. i czasopisma „Ziemniak Polski”)

StadiumJak wyglądaGdzie szukać
JajaIntensywnie żółte, długości 1,2 mm, w złożach po kilkadziesiątNa spodniej stronie liści ziemniaka
LarwyCzerwone, z czarnymi nogami, głową i tarczką, długości od 1 do 15 mmNa liściach, młode żerują gromadnie
PoczwarkaJednolicie pomarańczowoczerwona, długości 8–10 mmW glebie, na głębokości 2–8 cm
ChrząszczOkoło 10 mm, żółtawy lub pomarańczowy, z 10 czarnymi paskami na pokrywachNa roślinach, zimą w glebie na głębokości 10–20 cm

Jak to zrobić

  1. Od maja regularnie oglądaj ziemniaki. Stonka przylatuje z innych pól, więc sprawdzaj także zdrowe rośliny.
  2. Odwracaj liście. Żółte jaja leżą w złożach na spodniej stronie.
  3. W małym ogrodzie, gdy szkodnika jest niewiele, zbieraj stonkę ręcznie. To rada Michała Mazika z serwisu Murator.
  4. Policz szkodniki. Za próg przyjmuje się 15 larw na jednej roślinie.
  5. Ziemniaki sadź na tym samym miejscu dopiero po 4–5 latach.
  6. Jeśli sięgasz po środek ochrony roślin, używaj wyłącznie produktów zarejestrowanych w Polsce i ściśle według etykiety.

Najczęstsze pytania

Jak wygląda stonka ziemniaczana?

Dorosły chrząszcz ma około 10 mm długości, jest żółtawy lub pomarańczowy i ma 10 czarnych pasków na pokrywach. Larwy są czerwone, z czarnymi nogami, głową i tarczką, i dorastają do 15 mm.

Jak wyglądają jaja stonki ziemniaczanej?

Według ulotki PIORiN są intensywnie żółte, długości 1,2 mm, składane w złożach na spodniej stronie liści ziemniaka. „Ziemniak Polski” podaje, że w złożu jest kilkadziesiąt jaj. Serwis Murator pisze o 10–30 jajach barwy pomarańczowej.

Ile jaj składa stonka ziemniaczana?

Źródła podają różne liczby. Jerzy Osowski z IHAR-PIB w Boninie pisze, że jedna samica może złożyć 400 do 700 jaj, a nawet do 3000. Instytut Ochrony Roślin w Poznaniu podaje płodność nawet do 1000 jaj.

Kiedy pojawia się stonka ziemniaczana?

Zimujące chrząszcze wychodzą z gleby pod koniec kwietnia lub w pierwszej dekadzie maja, gdy gleba ogrzeje się do 14 °C. Instytut Ochrony Roślin podaje, że masowy pojaw chrząszczy przypada najczęściej w połowie czerwca. Pokolenie letnie pojawia się masowo pod koniec lipca lub na początku sierpnia.

Ile pokoleń ma stonka ziemniaczana w Polsce?

Źródła opisują pokolenie letnie, którego chrząszcze pojawiają się masowo pod koniec lipca i na początku sierpnia. „Ziemniak Polski” wspomina też o jajach II pokolenia, składanych w okresie kwitnienia wrzosów, z rozwojem we wrześniu.

Gdzie zimuje stonka ziemniaczana?

W glebie. Czasopismo „Ziemniak Polski” podaje, że chrząszcze zimują na głębokości 10–20 cm.

Jaki jest próg szkodliwości stonki ziemniaczanej?

Komunikat inspekcji ochrony roślin i „Ziemniak Polski” podają: 1–2 chrząszcze zimujące na 25 roślin, 10 złóż jaj na 10 roślin albo 15 larw na 1 roślinie. Instytut Ochrony Roślin przyjmuje jedno złoże jaj lub 15 larw na roślinie.

Czy stonka ziemniaczana atakuje pomidory?

Tak. Ulotka PIORiN podaje, że poza ziemniakiem stonka żeruje na pomidorze, oberżynie i dziko rosnących gatunkach z rodziny psiankowatych.

Jak zwalczyć stonkę bez chemii?

W małym ogrodzie, przy niewielkiej liczbie szkodnika, Michał Mazik w serwisie Murator radzi ręczny zbiór. Instytut Ochrony Roślin zaleca 4–5 lat przerwy w uprawie ziemniaków na tym samym polu i regularny monitoring. Dla upraw ekologicznych opisuje też środki biologiczne stosowane na młode larwy.

Czy są odmiany ziemniaków odporne na stonkę?

Nie. Jerzy Osowski w czasopiśmie „Ziemniak Polski” pisze, że nie stwierdzono odporności uprawianych odmian na żerowanie tego szkodnika. Występują tylko pewne preferencje w zasiedlaniu odmian.

Źródła

Tę stronę napisaliśmy na podstawie poniższych źródeł.

  1. Stonka ziemniaczana (Leptinotarsa decemlineata). Groźny szkodnik ziemniaka (W. Karnkowski), ulotka, wyd. 1, Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa, 2025
  2. Szkodniki ziemniaka: występowanie, objawy i zwalczanie (J. Osowski), Ziemniak Polski nr 4, s. 10–33, IHAR-PIB Oddział w Boninie, 2020
  3. Zwalczanie stonki ziemniaczanej w ekologicznych uprawach ziemniaka (J. Kowalska), Instytut Ochrony Roślin PIB, Poznań, 2010
  4. Ochrona upraw ziemniaków w systemie rolnictwa ekologicznego, Instytut Ochrony Roślin PIB, Poznań, 2010
  5. Komunikat o zagrożeniu upraw roślin: ziemniak, stonka ziemniaczana (20.06.2017), Wojewódzki Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa w Warszawie, Oddział Płock, 2017
  6. Myślisz, że to tylko ładny chrząszcz? Ten szkodnik może zniszczyć uprawy ziemniaków w kilka dni (M. Mazik), Murator, 2026