Ogrodnik ABC
Prace w ogrodzie Uprawa i pielęgnacja

Wapnowanie gleby

Ponad 40% użytków rolnych w Polsce jest kwaśnych lub bardzo kwaśnych. Wapno pomaga, ale tylko wtedy, gdy znasz pH swojej gleby i dobierzesz dawkę do jej rodzaju.

W skrócie

Wapnuj tylko po zbadaniu pH. Na glebie lekkiej wapnowanie jest potrzebne przy pH 5,0 i niżej, na ciężkiej przy 6,0 i niżej. Na lekkie gleby dawaj wapno węglanowe, na ciężkie tlenkowe. Najlepiej jesienią albo wczesną wiosną, nigdy razem z obornikiem ani nawozami.

Rozsiewanie wapna na polu
Zdjęcie: Kenneth Allen, CC BY-SA 2.0, źródło

Dlaczego gleby w Polsce są kwaśne

Zakwaszenie to w Polsce sprawa powszechna. Poradnik Instytutu Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa (IUNG) w Puławach podaje, że od wielu lat udział gleb bardzo kwaśnych i kwaśnych przekracza średnio 40% powierzchni użytków rolnych. W niektórych województwach to ponad 60%: w łódzkim 72,9%, w małopolskim 74,2%, a w podkarpackim 75,8%. Najmniej kwaśnych gleb jest w opolskim (34,5%) i kujawsko-pomorskim (36,1%).

Skąd to się bierze? Według IUNG ponad 90% gleb w Polsce powstało ze skał osadowych o kwaśnym odczynie, naniesionych przez lodowiec. Z tych gleb deszcz wymywa wapń, magnez i potas. Do tego dochodzą nawozy azotowe, rozkład resztek roślinnych i dwutlenek węgla oddychających korzeni.

Instytut Ogrodnictwa w broszurze o wapnowaniu sadów wymienia jeszcze przyczyny typowe dla ogrodów: kwaśne ściółki z torfu wysokiego, trocin i kory drzew iglastych oraz nawozy zakwaszające.

Ciekawostka z poradnika IUNG: dwutlenek węgla rozpuszcza się w zimnej wodzie, w 0–4 °C, mniej więcej dwa razy lepiej niż w 20 °C. Dlatego zimne gleby bardziej się zakwaszają.

Prace w ogrodzie: co i kiedy robić

W nieogrzewanej szklarni i w gruncie. Pogoda co roku jest inna, więc sprawdzaj też temperaturę gleby.

Wapnowanie jesienne w sadzie
Pielęgnacja

Co kwaśna gleba robi roślinom

IUNG opisuje, że w kwaśnej glebie uwalniają się ruchome formy glinu i manganu, które są toksyczne dla roślin. Glin najpierw uszkadza korzenie. Roślina rośnie słabiej i gorzej pobiera wodę oraz składniki pokarmowe.

W kwaśnej glebie maleje też dostępność fosforu, molibdenu i boru, a wapń, magnez i potas łatwiej się wypłukują. Spada aktywność mikroorganizmów, także tych, które współpracują z roślinami strączkowymi i wiążą azot z powietrza.

Krytyczne pH to około 5,5. Wtedy według IUNG zaczyna pojawiać się toksyczny glin. Poniżej pH 4,5 szkody są coraz większe.

Prof. Witold Szczepaniak z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu zwraca uwagę, że objawy niedoboru wapnia zawsze pojawiają się najpierw na najmłodszych częściach roślin, bo wapń słabo przemieszcza się w roślinie. Na niedobór wapnia bardzo wrażliwe są kapusta głowiasta i włoska, a średnio kalafior, brokuł i cebula.

Jakie pH lubią rośliny w ogrodzie

W wykładzie prof. Szczepaniaka są zakresy odczynu dla kilku roślin uprawnych:

RoślinaOdpowiednie pH
Groch6,0–7,5
Fasola6,0–7,5
Kukurydza5,5–7,0
Burak cukrowy5,5–7,5
Ziemniak4,0–6,5

Dla drzew i krzewów owocowych zakresy podaje Instytut Ogrodnictwa:

- brzoskwinia, morela, orzech włoski i leszczyna: pH 6,5–7,2, - borówka wysoka i żurawina: pH 3,8–4,5, czyli gleba silnie kwaśna, - pozostałe gatunki sadownicze: gleba lekko kwaśna. Ogólna zasada to pH 6,1–7,2 na glebach średnich i ciężkich oraz 5,1–6,0 na lekkich.

Instytut dodaje, że czereśnia i truskawka dobrze znoszą niskie pH.

Borówki nie wapnuj. Pod borówkę stosuje się siarkę, a nie wapno. Jak przygotować dla niej glebę, piszemy w artykule Kiedy sadzić borówkę amerykańską.

Jak zbadać pH gleby

IUNG pisze, że wiarygodną metodą jest pomiar pH w roztworze 1 M KCl w okręgowej stacji chemiczno-rolniczej. Wygląd roślin to według poradnika tylko subiektywna wskazówka.

Instytut Ogrodnictwa porównuje dwie metody. Metody kolorymetryczne, czyli odczyt barwy wskaźnika, są mniej dokładne. Pomiar pehametrem jest dokładniejszy i wykonuje się go w zawiesinie gleby w wodzie albo w roztworze KCl.

Uwaga na wynik. pH zmierzone w KCl jest niższe niż zmierzone w wodzie. Prof. Szczepaniak podaje przykład: gleba kwaśna to pH 5,1–6,0 w wodzie, ale 4,6–5,5 w KCl. Tabela na górze strony podaje pH w KCl. Jeśli twój test mierzy w wodzie, wynik będzie wyższy.

Instytut Ogrodnictwa dzieli gleby według pH w KCl tak: bardzo kwaśne do 4,5, kwaśne 4,6–5,5, lekko kwaśne 5,6–6,5 i obojętne 6,6–7,2.

Do wyniku potrzebujesz jeszcze rodzaju gleby. IUNG dzieli gleby według udziału najdrobniejszych cząstek (poniżej 0,02 mm): bardzo lekkie do 10%, lekkie 11–20%, średnie 21–35%, ciężkie powyżej 35%. Tę informację znajdziesz w wyniku badania ze stacji chemiczno-rolniczej.

Czym wapnować: wapno węglanowe czy tlenkowe

Oba źródła zgadzają się w najważniejszym:

- Wapno węglanowe (na przykład mielony wapień lub dolomit) działa łagodniej i wolniej. Poleca się je na gleby lekkie. IUNG wyjaśnia, że na lekkiej glebie wapno tlenkowe grozi chwilowo zbyt wysokim pH. Instytut Ogrodnictwa dodaje, że drobno zmielone wapno, o cząstkach poniżej 0,5 mm, działa szybciej niż grube, powyżej 2 mm. - Wapno tlenkowe (palone) i wodorotlenkowe (gaszone) działa szybko. Poleca się je na gleby ciężkie. IUNG radzi rozsypywać je tylko na suchą glebę i nie stosować razem z nawozami z azotem amonowym. - Wapno z magnezem ma sens na glebach ubogich w magnez. IUNG radzi na bardzo kwaśnych glebach z bardzo małą ilością magnezu dać połowę dawki jako zwykłe wapno, a połowę jako wapno magnezowe.

Bezpieczeństwo. Instytut Ogrodnictwa przypomina, żeby przy rozsypywaniu wapna nie jeść i chronić skórę oraz oczy, zwłaszcza przy wapnie palonym i gaszonym. Wapno przechowuj co najmniej 20 m od cieków wodnych, osłonięte przed deszczem.

Ile wapna dać na 100 m²

Instytut Ogrodnictwa podaje dawki dla sadów w kilogramach tlenku wapnia (CaO) na 100 m². Wapnuje się według broszury tylko pas wzdłuż rzędów drzew.

pH glebyGleba lekkaGleba średniaGleba ciężka
poniżej 4,517 kg20 kg30 kg
4,5–5,510 kg15 kg20 kg
5,6–6,05 kg8 kg15 kg
6,1–6,5nie wapnuj5 kg10 kg
6,6–7,0nie wapnujnie wapnuj5 kg

To dawki czystego CaO. Wapno w worku zawiera go mniej, więc odczytaj zawartość CaO na opakowaniu i przelicz.

Na grunty orne IUNG podaje dawki w tonach CaO na hektar. Według starszego systemu wapnowanie konieczne to 3,0 t CaO/ha na glebie bardzo lekkiej, 3,5 t na lekkiej, 4,5 t na średniej i 6,0 t na ciężkiej. Po przeliczeniu daje to 30, 35, 45 i 60 kg CaO na 100 m² (nasze przeliczenie: 1 t/ha to 10 kg na 100 m²).

Dużych dawek nie dawaj naraz. IUNG radzi dzielić dawki powyżej 3,5 t CaO/ha na glebie lekkiej. Na glebie średniej pierwsza dawka nie powinna przekraczać 5 t, a na ciężkiej 6 t, a resztę daje się po 2–4 latach.

Po wapnowaniu Instytut Ogrodnictwa radzi utrzymywać odczyn małymi dawkami: 2–4 kg CaO na 100 m² rocznie. Duże, powtarzane dawki powodują silne wahania pH, które szkodzą drzewom.

Kiedy wapnować

Przed sadzeniem drzew i krzewów. Instytut Ogrodnictwa pisze, że najlepiej wapnować rok przed sadzeniem. Zbyt późne wapnowanie nie podniesie pH wystarczająco i może osłabić młode rośliny.

W istniejącym sadzie i ogrodzie. Wapno rozsypuje się wiosną, gdy wierzchnia warstwa gleby rozmarznie, a przed rozwojem liści, albo późną jesienią: od końca października do pierwszej połowy listopada, po zbiorach, zanim gleba zamarznie.

Na grządkach i polu. IUNG uważa za najlepszy okres od zbioru do orki zimowej. Wapno rozsypane na ściernisko trzeba wymieszać z wierzchnią warstwą gleby. Nie rozsypuj go na bardzo mokrą glebę ani w czasie deszczu.

Co ile lat. Glebę lekką wapnuje się według Instytutu Ogrodnictwa co 3 lata, a cięższą co 4 lata. Gleb powstałych z rędzin, które mają naturalnie wysokie pH, nie trzeba wapnować.

Czego nie łączyć z wapnem

Obornik i nawozy. Instytut Ogrodnictwa radzi nie stosować wapna razem z nawozami mineralnymi ani obornikiem. Powodem są gazowe straty azotu, zwłaszcza z form amonowej i amidowej, wiązanie fosforu i nierównomierny wysiew. Po wapnowaniu odczekaj około 4 tygodni. Więcej o oborniku piszemy w artykule Obornik w ogrodzie.

Rośliny wrażliwe na wysokie pH. IUNG pisze, że nie należy stosować wysokich dawek wapna pod ziemniaki, łubin żółty i seradelę, a bezpośredniego wapnowania pod len trzeba unikać. Żyto dobrze znosi wapnowanie.

Nawozy, które zakwaszają. Najsilniej zakwasza siarczan amonu: zobojętnienie 1 kg azotu z tego nawozu wymaga około 5,2 kg węglanu wapnia. Mocznik i saletra amonowa zakwaszają trochę słabiej. Saletra wapniowa nie zakwasza. Tak podaje Instytut Ogrodnictwa.

Gdy źródła się nie zgadzają

Chwasty jako wskaźnik. Prof. Szczepaniak wymienia chwasty wskaźnikowe kwaśnej gleby: czerwiec roczny, sporek polny i rzodkiew świrzepę. Poradnik IUNG pisze z kolei, że chwasty są niewiarygodnym wskaźnikiem zakwaszenia. Traktuj je więc jako sygnał do zbadania gleby, a nie zamiast badania.

pH dla borówki. Instytut Ogrodnictwa w broszurze o wapnowaniu podaje dla borówki wysokiej pH 3,8–4,5, a metodyka ochrony borówki tego samego Instytutu pH 3,5–4,0.

Dawki. IUNG podaje dawki dla gruntów ornych, a Instytut Ogrodnictwa dla sadów. IO podaje dawki na 100 m² pasa wzdłuż rzędów drzew, a nie na całą powierzchnię. W ogrodzie warzywnym nasze źródła nie podają osobnych dawek.

Ile wapna zużywamy. Według IUNG w Polsce w sezonie 2018/2019 zużyto poniżej 60 kg CaO na hektar, czyli ponad pięć razy mniej, niż zaleca się.

Potrzeby wapnowania gleb według pH (w 1 M KCl). Źródło: Poradnik wapnowania gleb gruntów ornych, IUNG-PIB 2021

GlebaKoniecznePotrzebneWskazaneOgraniczoneZbędne
Bardzo lekkado 4,04,1–4,54,6–5,05,1–5,5od 5,6
Lekkado 4,54,6–5,05,1–5,55,6–6,0od 6,1
Średniado 5,05,1–5,55,6–6,06,1–6,5od 6,6
Ciężkado 5,55,6–6,06,1–6,56,6–7,0od 7,1

Jak to zrobić

  1. Zbadaj pH gleby. IUNG uznaje za wiarygodny pomiar w roztworze KCl w okręgowej stacji chemiczno-rolniczej.
  2. Sprawdź w tabeli, czy przy twoim pH i rodzaju gleby wapnowanie jest konieczne, potrzebne, wskazane czy zbędne.
  3. Na glebę lekką wybierz wapno węglanowe, na ciężką tlenkowe. Jeśli gleba ma mało magnezu, wybierz wapno z magnezem.
  4. Dawkę dobierz do pH i rodzaju gleby. Instytut Ogrodnictwa podaje ją dla sadów w kilogramach CaO na 100 m².
  5. Rozsyp wapno jesienią po zbiorach albo wczesną wiosną, na suchą glebę, i wymieszaj z wierzchnią warstwą.
  6. Nie dawaj wapna razem z obornikiem ani nawozami. Nawozy stosuj około 4 tygodnie po wapnowaniu.
  7. Sprawdzaj pH co 3–4 lata.

Najczęstsze pytania

Kiedy wapnować glebę w ogrodzie?

Instytut Ogrodnictwa podaje dla sadów wiosnę, gdy gleba rozmarznie, a przed rozwojem liści, albo późną jesień, od końca października do połowy listopada. Przed sadzeniem drzew najlepiej wapnować rok wcześniej.

Ile wapna na 100 m²?

Według Instytutu Ogrodnictwa w sadzie przy pH 4,5–5,5 to 10 kg CaO na glebie lekkiej, 15 kg na średniej i 20 kg na ciężkiej. To czysty CaO, więc przelicz dawkę według zawartości CaO w wapnie.

Jakie wapno na glebę piaszczystą?

Na gleby lekkie oba źródła polecają wapno węglanowe. Działa łagodniej i nie podnosi pH za mocno.

Czy można wapnować razem z obornikiem?

Nie. Instytut Ogrodnictwa ostrzega przed stratami azotu i wiązaniem fosforu. Nawozy i obornik dawaj około 4 tygodnie po wapnowaniu.

Przy jakim pH trzeba wapnować?

Według IUNG wapnowanie jest konieczne przy pH w KCl do 4,0 na glebie bardzo lekkiej, do 4,5 na lekkiej, do 5,0 na średniej i do 5,5 na ciężkiej. Pełną tabelę znajdziesz na górze strony.

Jak często wapnować glebę?

Instytut Ogrodnictwa podaje dla sadów co 3 lata na glebie lekkiej i co 4 lata na cięższej, a pH warto sprawdzać co 3–4 lata.

Źródła

Tę stronę napisaliśmy na podstawie poniższych źródeł.

  1. Poradnik wapnowania gleb gruntów ornych (G. Hołubowicz-Kliza, T. Jadczyszyn, A. Sułek), Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – PIB, Puławy, 2021
  2. Wapnowanie w uprawach sadowniczych (P. Wójcik, J. Filipczak), Instytut Ogrodnictwa – PIB, Skierniewice, 2023
  3. Wpływ odczynu gleby na życie roślin (W. Szczepaniak, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu), wykład, Kujawsko-Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego, 2022