Wapnowanie gleby
Ponad 40% użytków rolnych w Polsce jest kwaśnych lub bardzo kwaśnych. Wapno pomaga, ale tylko wtedy, gdy znasz pH swojej gleby i dobierzesz dawkę do jej rodzaju.
W skrócie
Wapnuj tylko po zbadaniu pH. Na glebie lekkiej wapnowanie jest potrzebne przy pH 5,0 i niżej, na ciężkiej przy 6,0 i niżej. Na lekkie gleby dawaj wapno węglanowe, na ciężkie tlenkowe. Najlepiej jesienią albo wczesną wiosną, nigdy razem z obornikiem ani nawozami.
Dlaczego gleby w Polsce są kwaśne
Zakwaszenie to w Polsce sprawa powszechna. Poradnik Instytutu Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa (IUNG) w Puławach podaje, że od wielu lat udział gleb bardzo kwaśnych i kwaśnych przekracza średnio 40% powierzchni użytków rolnych. W niektórych województwach to ponad 60%: w łódzkim 72,9%, w małopolskim 74,2%, a w podkarpackim 75,8%. Najmniej kwaśnych gleb jest w opolskim (34,5%) i kujawsko-pomorskim (36,1%).
Skąd to się bierze? Według IUNG ponad 90% gleb w Polsce powstało ze skał osadowych o kwaśnym odczynie, naniesionych przez lodowiec. Z tych gleb deszcz wymywa wapń, magnez i potas. Do tego dochodzą nawozy azotowe, rozkład resztek roślinnych i dwutlenek węgla oddychających korzeni.
Instytut Ogrodnictwa w broszurze o wapnowaniu sadów wymienia jeszcze przyczyny typowe dla ogrodów: kwaśne ściółki z torfu wysokiego, trocin i kory drzew iglastych oraz nawozy zakwaszające.
Ciekawostka z poradnika IUNG: dwutlenek węgla rozpuszcza się w zimnej wodzie, w 0–4 °C, mniej więcej dwa razy lepiej niż w 20 °C. Dlatego zimne gleby bardziej się zakwaszają.
Prace w ogrodzie: co i kiedy robić
W nieogrzewanej szklarni i w gruncie. Pogoda co roku jest inna, więc sprawdzaj też temperaturę gleby.
Co kwaśna gleba robi roślinom
IUNG opisuje, że w kwaśnej glebie uwalniają się ruchome formy glinu i manganu, które są toksyczne dla roślin. Glin najpierw uszkadza korzenie. Roślina rośnie słabiej i gorzej pobiera wodę oraz składniki pokarmowe.
W kwaśnej glebie maleje też dostępność fosforu, molibdenu i boru, a wapń, magnez i potas łatwiej się wypłukują. Spada aktywność mikroorganizmów, także tych, które współpracują z roślinami strączkowymi i wiążą azot z powietrza.
Krytyczne pH to około 5,5. Wtedy według IUNG zaczyna pojawiać się toksyczny glin. Poniżej pH 4,5 szkody są coraz większe.
Prof. Witold Szczepaniak z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu zwraca uwagę, że objawy niedoboru wapnia zawsze pojawiają się najpierw na najmłodszych częściach roślin, bo wapń słabo przemieszcza się w roślinie. Na niedobór wapnia bardzo wrażliwe są kapusta głowiasta i włoska, a średnio kalafior, brokuł i cebula.
Jakie pH lubią rośliny w ogrodzie
W wykładzie prof. Szczepaniaka są zakresy odczynu dla kilku roślin uprawnych:
| Roślina | Odpowiednie pH |
|---|---|
| Groch | 6,0–7,5 |
| Fasola | 6,0–7,5 |
| Kukurydza | 5,5–7,0 |
| Burak cukrowy | 5,5–7,5 |
| Ziemniak | 4,0–6,5 |
Dla drzew i krzewów owocowych zakresy podaje Instytut Ogrodnictwa:
- brzoskwinia, morela, orzech włoski i leszczyna: pH 6,5–7,2, - borówka wysoka i żurawina: pH 3,8–4,5, czyli gleba silnie kwaśna, - pozostałe gatunki sadownicze: gleba lekko kwaśna. Ogólna zasada to pH 6,1–7,2 na glebach średnich i ciężkich oraz 5,1–6,0 na lekkich.
Instytut dodaje, że czereśnia i truskawka dobrze znoszą niskie pH.
Borówki nie wapnuj. Pod borówkę stosuje się siarkę, a nie wapno. Jak przygotować dla niej glebę, piszemy w artykule Kiedy sadzić borówkę amerykańską.
Jak zbadać pH gleby
IUNG pisze, że wiarygodną metodą jest pomiar pH w roztworze 1 M KCl w okręgowej stacji chemiczno-rolniczej. Wygląd roślin to według poradnika tylko subiektywna wskazówka.
Instytut Ogrodnictwa porównuje dwie metody. Metody kolorymetryczne, czyli odczyt barwy wskaźnika, są mniej dokładne. Pomiar pehametrem jest dokładniejszy i wykonuje się go w zawiesinie gleby w wodzie albo w roztworze KCl.
Uwaga na wynik. pH zmierzone w KCl jest niższe niż zmierzone w wodzie. Prof. Szczepaniak podaje przykład: gleba kwaśna to pH 5,1–6,0 w wodzie, ale 4,6–5,5 w KCl. Tabela na górze strony podaje pH w KCl. Jeśli twój test mierzy w wodzie, wynik będzie wyższy.
Instytut Ogrodnictwa dzieli gleby według pH w KCl tak: bardzo kwaśne do 4,5, kwaśne 4,6–5,5, lekko kwaśne 5,6–6,5 i obojętne 6,6–7,2.
Do wyniku potrzebujesz jeszcze rodzaju gleby. IUNG dzieli gleby według udziału najdrobniejszych cząstek (poniżej 0,02 mm): bardzo lekkie do 10%, lekkie 11–20%, średnie 21–35%, ciężkie powyżej 35%. Tę informację znajdziesz w wyniku badania ze stacji chemiczno-rolniczej.
Czym wapnować: wapno węglanowe czy tlenkowe
Oba źródła zgadzają się w najważniejszym:
- Wapno węglanowe (na przykład mielony wapień lub dolomit) działa łagodniej i wolniej. Poleca się je na gleby lekkie. IUNG wyjaśnia, że na lekkiej glebie wapno tlenkowe grozi chwilowo zbyt wysokim pH. Instytut Ogrodnictwa dodaje, że drobno zmielone wapno, o cząstkach poniżej 0,5 mm, działa szybciej niż grube, powyżej 2 mm. - Wapno tlenkowe (palone) i wodorotlenkowe (gaszone) działa szybko. Poleca się je na gleby ciężkie. IUNG radzi rozsypywać je tylko na suchą glebę i nie stosować razem z nawozami z azotem amonowym. - Wapno z magnezem ma sens na glebach ubogich w magnez. IUNG radzi na bardzo kwaśnych glebach z bardzo małą ilością magnezu dać połowę dawki jako zwykłe wapno, a połowę jako wapno magnezowe.
Bezpieczeństwo. Instytut Ogrodnictwa przypomina, żeby przy rozsypywaniu wapna nie jeść i chronić skórę oraz oczy, zwłaszcza przy wapnie palonym i gaszonym. Wapno przechowuj co najmniej 20 m od cieków wodnych, osłonięte przed deszczem.
Ile wapna dać na 100 m²
Instytut Ogrodnictwa podaje dawki dla sadów w kilogramach tlenku wapnia (CaO) na 100 m². Wapnuje się według broszury tylko pas wzdłuż rzędów drzew.
| pH gleby | Gleba lekka | Gleba średnia | Gleba ciężka |
|---|---|---|---|
| poniżej 4,5 | 17 kg | 20 kg | 30 kg |
| 4,5–5,5 | 10 kg | 15 kg | 20 kg |
| 5,6–6,0 | 5 kg | 8 kg | 15 kg |
| 6,1–6,5 | nie wapnuj | 5 kg | 10 kg |
| 6,6–7,0 | nie wapnuj | nie wapnuj | 5 kg |
To dawki czystego CaO. Wapno w worku zawiera go mniej, więc odczytaj zawartość CaO na opakowaniu i przelicz.
Na grunty orne IUNG podaje dawki w tonach CaO na hektar. Według starszego systemu wapnowanie konieczne to 3,0 t CaO/ha na glebie bardzo lekkiej, 3,5 t na lekkiej, 4,5 t na średniej i 6,0 t na ciężkiej. Po przeliczeniu daje to 30, 35, 45 i 60 kg CaO na 100 m² (nasze przeliczenie: 1 t/ha to 10 kg na 100 m²).
Dużych dawek nie dawaj naraz. IUNG radzi dzielić dawki powyżej 3,5 t CaO/ha na glebie lekkiej. Na glebie średniej pierwsza dawka nie powinna przekraczać 5 t, a na ciężkiej 6 t, a resztę daje się po 2–4 latach.
Po wapnowaniu Instytut Ogrodnictwa radzi utrzymywać odczyn małymi dawkami: 2–4 kg CaO na 100 m² rocznie. Duże, powtarzane dawki powodują silne wahania pH, które szkodzą drzewom.
Kiedy wapnować
Przed sadzeniem drzew i krzewów. Instytut Ogrodnictwa pisze, że najlepiej wapnować rok przed sadzeniem. Zbyt późne wapnowanie nie podniesie pH wystarczająco i może osłabić młode rośliny.
W istniejącym sadzie i ogrodzie. Wapno rozsypuje się wiosną, gdy wierzchnia warstwa gleby rozmarznie, a przed rozwojem liści, albo późną jesienią: od końca października do pierwszej połowy listopada, po zbiorach, zanim gleba zamarznie.
Na grządkach i polu. IUNG uważa za najlepszy okres od zbioru do orki zimowej. Wapno rozsypane na ściernisko trzeba wymieszać z wierzchnią warstwą gleby. Nie rozsypuj go na bardzo mokrą glebę ani w czasie deszczu.
Co ile lat. Glebę lekką wapnuje się według Instytutu Ogrodnictwa co 3 lata, a cięższą co 4 lata. Gleb powstałych z rędzin, które mają naturalnie wysokie pH, nie trzeba wapnować.
Czego nie łączyć z wapnem
Obornik i nawozy. Instytut Ogrodnictwa radzi nie stosować wapna razem z nawozami mineralnymi ani obornikiem. Powodem są gazowe straty azotu, zwłaszcza z form amonowej i amidowej, wiązanie fosforu i nierównomierny wysiew. Po wapnowaniu odczekaj około 4 tygodni. Więcej o oborniku piszemy w artykule Obornik w ogrodzie.
Rośliny wrażliwe na wysokie pH. IUNG pisze, że nie należy stosować wysokich dawek wapna pod ziemniaki, łubin żółty i seradelę, a bezpośredniego wapnowania pod len trzeba unikać. Żyto dobrze znosi wapnowanie.
Nawozy, które zakwaszają. Najsilniej zakwasza siarczan amonu: zobojętnienie 1 kg azotu z tego nawozu wymaga około 5,2 kg węglanu wapnia. Mocznik i saletra amonowa zakwaszają trochę słabiej. Saletra wapniowa nie zakwasza. Tak podaje Instytut Ogrodnictwa.
Gdy źródła się nie zgadzają
Chwasty jako wskaźnik. Prof. Szczepaniak wymienia chwasty wskaźnikowe kwaśnej gleby: czerwiec roczny, sporek polny i rzodkiew świrzepę. Poradnik IUNG pisze z kolei, że chwasty są niewiarygodnym wskaźnikiem zakwaszenia. Traktuj je więc jako sygnał do zbadania gleby, a nie zamiast badania.
pH dla borówki. Instytut Ogrodnictwa w broszurze o wapnowaniu podaje dla borówki wysokiej pH 3,8–4,5, a metodyka ochrony borówki tego samego Instytutu pH 3,5–4,0.
Dawki. IUNG podaje dawki dla gruntów ornych, a Instytut Ogrodnictwa dla sadów. IO podaje dawki na 100 m² pasa wzdłuż rzędów drzew, a nie na całą powierzchnię. W ogrodzie warzywnym nasze źródła nie podają osobnych dawek.
Ile wapna zużywamy. Według IUNG w Polsce w sezonie 2018/2019 zużyto poniżej 60 kg CaO na hektar, czyli ponad pięć razy mniej, niż zaleca się.
Potrzeby wapnowania gleb według pH (w 1 M KCl). Źródło: Poradnik wapnowania gleb gruntów ornych, IUNG-PIB 2021
| Gleba | Konieczne | Potrzebne | Wskazane | Ograniczone | Zbędne |
|---|---|---|---|---|---|
| Bardzo lekka | do 4,0 | 4,1–4,5 | 4,6–5,0 | 5,1–5,5 | od 5,6 |
| Lekka | do 4,5 | 4,6–5,0 | 5,1–5,5 | 5,6–6,0 | od 6,1 |
| Średnia | do 5,0 | 5,1–5,5 | 5,6–6,0 | 6,1–6,5 | od 6,6 |
| Ciężka | do 5,5 | 5,6–6,0 | 6,1–6,5 | 6,6–7,0 | od 7,1 |
Jak to zrobić
- Zbadaj pH gleby. IUNG uznaje za wiarygodny pomiar w roztworze KCl w okręgowej stacji chemiczno-rolniczej.
- Sprawdź w tabeli, czy przy twoim pH i rodzaju gleby wapnowanie jest konieczne, potrzebne, wskazane czy zbędne.
- Na glebę lekką wybierz wapno węglanowe, na ciężką tlenkowe. Jeśli gleba ma mało magnezu, wybierz wapno z magnezem.
- Dawkę dobierz do pH i rodzaju gleby. Instytut Ogrodnictwa podaje ją dla sadów w kilogramach CaO na 100 m².
- Rozsyp wapno jesienią po zbiorach albo wczesną wiosną, na suchą glebę, i wymieszaj z wierzchnią warstwą.
- Nie dawaj wapna razem z obornikiem ani nawozami. Nawozy stosuj około 4 tygodnie po wapnowaniu.
- Sprawdzaj pH co 3–4 lata.
Najczęstsze pytania
Kiedy wapnować glebę w ogrodzie?
Instytut Ogrodnictwa podaje dla sadów wiosnę, gdy gleba rozmarznie, a przed rozwojem liści, albo późną jesień, od końca października do połowy listopada. Przed sadzeniem drzew najlepiej wapnować rok wcześniej.
Ile wapna na 100 m²?
Według Instytutu Ogrodnictwa w sadzie przy pH 4,5–5,5 to 10 kg CaO na glebie lekkiej, 15 kg na średniej i 20 kg na ciężkiej. To czysty CaO, więc przelicz dawkę według zawartości CaO w wapnie.
Jakie wapno na glebę piaszczystą?
Na gleby lekkie oba źródła polecają wapno węglanowe. Działa łagodniej i nie podnosi pH za mocno.
Czy można wapnować razem z obornikiem?
Nie. Instytut Ogrodnictwa ostrzega przed stratami azotu i wiązaniem fosforu. Nawozy i obornik dawaj około 4 tygodnie po wapnowaniu.
Przy jakim pH trzeba wapnować?
Według IUNG wapnowanie jest konieczne przy pH w KCl do 4,0 na glebie bardzo lekkiej, do 4,5 na lekkiej, do 5,0 na średniej i do 5,5 na ciężkiej. Pełną tabelę znajdziesz na górze strony.
Jak często wapnować glebę?
Instytut Ogrodnictwa podaje dla sadów co 3 lata na glebie lekkiej i co 4 lata na cięższej, a pH warto sprawdzać co 3–4 lata.
Kalendarz ogrodnika na skrzynkę
Sezonowe przypomnienia o pracach w ogrodzie i nowe artykuły. Bez spamu.
Dziękujemy! Twój adres jest już na liście.
Źródła
Tę stronę napisaliśmy na podstawie poniższych źródeł.
- Poradnik wapnowania gleb gruntów ornych (G. Hołubowicz-Kliza, T. Jadczyszyn, A. Sułek), Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – PIB, Puławy, 2021
- Wapnowanie w uprawach sadowniczych (P. Wójcik, J. Filipczak), Instytut Ogrodnictwa – PIB, Skierniewice, 2023
- Wpływ odczynu gleby na życie roślin (W. Szczepaniak, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu), wykład, Kujawsko-Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego, 2022