Facelia

Czym jest facelia

Facelia błękitna (*Phacelia tanacetifolia*) to roślina jednoroczna, którą ogrodnicy sieją na zielony nawóz, a pszczelarze dla pszczół. Portal kb.pl zalicza ją do rodziny ogórecznikowatych. Jolanta Szydłowska z Wielkopolskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego w Marszewie dodaje, że bywa też zaliczana do rodziny faceliowatych.

Według kb.pl facelia dorasta do 80 cm, a kolor kwiatów zależy od odmiany: Anabela kwitnie na fioletowo, Angelia na jasnoniebiesko, a Natra i Stala na jasnofioletowo. Doradczyni z WODR wymienia odmiany Angelia, Asta, Lisette, Natra, Stala, Anabela i Atara.

Doradczyni z WODR pisze, że facelię można uprawiać na zielony nawóz, na paszę i na nasiona. Najczęściej sieje się ją pod koniec lata po zbiorze zbóż jako poplon. Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa (IUNG-PIB) wymienia ją wśród gatunków polecanych na międzyplony.

O wszystkich roślinach na zielony nawóz piszemy na stronie nawozy zielone. Inne ogólne prace w ogrodzie, od kompostu po obornik, znajdziesz w dziale prace w ogrodzie.

Kiedy siać facelię

Termin siewu zależy od tego, po co siejesz: dla pszczół czy na zielony nawóz.

Dla pszczół i na kwiaty. Portal kb.pl radzi siać facelię nie wcześniej niż w połowie kwietnia i nie później niż do końca lata. Doradczyni z WODR pisze, że kto chce obfitego kwitnienia i nasion, powinien siać jak najwcześniej. Facelię można siać w różnych terminach, a siew co kilka do kilkunastu dni w pobliżu pasieki daje pszczołom pożytek przez długi czas.

Na zielony nawóz. Murator radzi siać facelię na zielony nawóz od połowy lipca do połowy sierpnia. Wyjaśnia też, dlaczego nie wcześniej: wysiana za wcześnie szybko zakwitnie i nie zdąży wytworzyć dużej masy zielonej. W innym artykule tego samego wydawnictwa najpóźniejszy termin to druga dekada sierpnia.

Podobne terminy podaje IUNG-PIB. W prezentacji o międzyplonach prof. Janusz Podleśny i dr Danuta Leszczyńska podają facelię w czystym siewie z terminem do 15 sierpnia, a mieszankę facelii z seradelą do 10 sierpnia.

Doradczyni z WODR zauważa, że facelia wysiana pod koniec lata po zbiorze zbóż często nie zdąży zakwitnąć. Jeśli zależy ci na kwiatach dla pszczół, siej wcześniej. Jeśli na zielonej masie, siej latem po zbiorze wczesnych warzyw.

Ile nasion potrzebujesz i jak siać

Nasiona facelii są drobne, więc potrzeba ich niewiele. Murator na cięższe gleby w ogrodzie podaje 2 g na metr kwadratowy.

Normy w gospodarstwach są mniejsze. Doradczyni z WODR podaje 5–7 kg/ha na glebach dobrych, żyznych i wilgotnych, czyli 0,5–0,7 g na metr kwadratowy, oraz 12–15 kg/ha na glebach słabszych i suchszych, czyli 1,2–1,5 g na metr kwadratowy. IUNG-PIB w czystym siewie podaje 10 kg/ha, czyli 1 g na metr kwadratowy.

Głębokość i rozstawa. Według WODR siej facelię na głębokość 1–1,5 cm, w rzędach co 20–25 cm. Portal kb.pl podaje głębokość najwyżej 1,5 cm, a przy siewie na rabatę radzi zostawić między roślinami około 15 cm.

Wschody. Doradczyni z WODR podaje, że facelia wschodzi po około 8 dniach od siewu.

Mieszanki. Facelię często sieje się z innymi roślinami. WODR podaje takie mieszanki na hektar: facelia z gorczycą 6 kg i 10 kg, z wyką 4 kg i 40 kg, z seradelą 4 kg i 40 kg, z łubinem żółtym 3 kg i 80 kg. IUNG-PIB na glebę lekką proponuje łubin żółty z facelią, 80 kg i 4 kg na hektar.

Jaka gleba pasuje facelii

Doradczyni z WODR pisze, że facelia rośnie na prawie wszystkich glebach, byle nie były zbyt wilgotne i skłonne do zaskorupiania się. Lubi glebę niekwaśną, o pH co najmniej około 6,0. Jeśli nie znasz odczynu swojej gleby, najpierw go sprawdź.

Murator radzi siać facelię wszędzie poza glebami bardzo lekkimi, silnie kwaśnymi, przenawożonymi azotem i podmokłymi. Portal kb.pl dodaje, że najlepiej rośnie w słońcu na glebie średnio żyznej, poradzi sobie też na słabej, ale na bardzo żyznej kwitnie wyraźnie słabiej.

Nawożenie. Doradczyni z WODR ostrzega, że przy zbyt małej ilości azotu facelia słabo rośnie i wcześnie kwitnie, a przy zbyt dużej wylega i gnije. Murator też odradza glebę przenawożoną azotem. Jak nawozić obornikiem, przeczytasz na stronie obornik w ogrodzie.

Woda. Portal kb.pl pisze, że facelia jest wrażliwa na suszę, więc w czasie suszy podlewaj ją, ale umiarkowanie.

Facelia jako zielony nawóz

Ile daje facelia? IUNG-PIB zebrał w swojej prezentacji wyniki kilku polskich doświadczeń.

Biomasa. W doświadczeniu Gawędy i Kwiatkowskiego (2009) facelia dała 3,98 t suchej masy z hektara. Więcej dała tylko gorczyca biała, 4,26 t/ha. Mieszanka wyki z peluszką dała 3,46 t/ha, a łubin wąskolistny z peluszką 2,04 t/ha.

Składniki pokarmowe. Według badań Jaskulskiej i współpracowników (2004) facelia zgromadziła w biomasie 65 kg azotu, 16 kg fosforu i 130 kg potasu na hektar. Dla porównania gorczyca zgromadziła 45 kg azotu, a łubin żółty i rzodkiew oleista po 91 kg. Facelia nie jest rośliną motylkową, a to motylkowe, jak łubin, wiążą azot z powietrza. Azot w biomasie facelii pochodzi więc z gleby.

Chwasty. W doświadczeniu Gawędy (2010) bez międzyplonu było średnio 13,3 g suchej masy chwastów na metr kwadratowy, a po facelii 9,7 g. Doradczyni z WODR potwierdza, że gęsty łan facelii zagłusza chwasty.

Plony po facelii. Wyniki zależą od rośliny następczej. W doświadczeniu Piechoty (2018) groch po facelii plonował lepiej niż bez międzyplonu we wszystkich trzech latach, na przykład w 2016 roku 5,08 t/ha wobec 4,49 t/ha. W doświadczeniu Wilczewskiego (2011) pszenica jara po facelii dała 2,97 t/ha wobec 2,82 t/ha bez międzyplonu. Ale w doświadczeniu Dopki i współpracowników (2012) żyto jare po facelii dało 3,37 t/ha, a bez międzyplonu 3,58 t/ha.

Doradczyni z WODR pisze też, że facelia działa w zmianowaniu jak roślina fitosanitarna i przerywa rozwój mątwika.

Kiedy i jak przekopać facelię

Jesienią albo jako mulcz do wiosny. Doradczyni z WODR pisze, że facelię można przyorać jesienią, najlepiej po rozdrobnieniu albo przywałowaniu. Można też zostawić ją do wiosny jako mulcz. Przemarznięta łatwo się kruszy.

Na jaką głębokość. Murator radzi przekopać letnie poplony późną jesienią: na glebie lekkiej na około 20 cm, na ciężkiej na około 15 cm.

W fazie kwitnienia. Instytut Ogrodnictwa w metodyce integrowanej ochrony kapusty pekińskiej radzi wysiać facelię na zielony nawóz i przyorać ją na początku kwitnienia.

Samosiew. Portal kb.pl zauważa, że po kwitnieniu nasiona facelii same się wysiewają, a wiosną roślina wschodzi ponownie. Pomyśl o tym, planując, co posadzisz na grządce w przyszłym roku. Jeśli nie chcesz samosiewu, przekop facelię przed dojrzeniem nasion.

Mróz. Doradczyni z WODR pisze, że facelia jest odporna na przymrozki i znosi krótkotrwałe ochłodzenia. Liczba podana w artykule jest zapisana niejasno, więc nie podajemy dokładnej temperatury. Żadne z naszych polskich źródeł nie podaje też dokładnej daty koszenia.

Facelia dla pszczół

Facelia to jedna z najbardziej znanych roślin miododajnych. Polskie źródła podają to w liczbach.

Doradczyni z WODR pisze, że facelia zaczyna kwitnąć po około 50 dniach od siewu i może kwitnąć bez przerwy około 5 tygodni. Cały okres wegetacji trwa 90–110 dni. Wydajność miodowa może wynosić od 140 do 750 kg z hektara, a niektóre źródła przy dobrych warunkach podają nawet około 1000 kg. Na jednym metrze kwadratowym kwitnącej facelii może jednocześnie pracować około 30 pszczół.

Portal kb.pl podaje, że facelia zakwita po około 6 tygodniach i kwitnie 4–5 tygodni. Według niego daje 300–700 kg miodu z hektara, a rzepak 80–300 kg. Wśród odmian kb.pl wymienia Anabelę z wydajnością do 400 kg/ha, Atarę do 700 kg/ha i Natrę z wydajnością co najmniej 300 kg/ha.

Ile miodu będzie naprawdę, zależy według WODR od terminu siewu, gleby, wilgotności i gęstości łanu. Na działce liczby z hektara mają mniejsze znaczenie. Ważniejsze jest to, że kilka siewów co kilkanaście dni daje pszczołom kwiaty przez większą część lata.

Facelia w płodozmianie

Wybierając zielony nawóz, pomyśl, co urośnie na tej grządce w przyszłym roku. Tu facelia ma dużą przewagę.

Instytut Ogrodnictwa w metodyce dla kapusty pekińskiej umieszcza facelię na liście zalecanych przedplonów. Na liście niezalecanych są za to rośliny kapustowate, w tym gorczyca, rzepak i rzepik. Metodyka zaleca, by warzyw kapustowatych nie uprawiać na tym samym miejscu częściej niż co 4 lata. Jeśli więc w przyszłym roku posadzisz kapustę, brokuły albo kalafiory, facelia jest lepszym wyborem niż gorczyca.

Doradczyni z WODR dodaje, że facelia działa w zmianowaniu jak roślina przerywająca rozwój mątwika.

Jeśli twoja gleba potrzebuje więcej materii organicznej, przeczytaj też, jak zrobić kompost.

Gdzie źródła się różnią

Liczby dla facelii różnią się w zależności od tego, czy piszą pszczelarze, ogrodnicy czy rolnicy. Zebraliśmy najważniejsze różnice.

Kiedy siać. Największa różnica wynika z celu. Dla pszczół sieje się wcześnie i kilka razy, żeby kwitła przez całe lato. Na zielony nawóz Murator radzi siać później, bo za wcześnie wysiana facelia szybko kwitnie i daje mało masy.

Ile nasion. Ogrodowe 2 g na metr kwadratowy z Muratora to więcej niż normy z gospodarstw. Zacznij od 1–2 g i nie przesadzaj z azotem, bo według WODR zbyt bujny łan wylega.

Kiedy przekopać. Murator pisze o późnej jesieni, WODR o jesieni albo o zostawieniu facelii jako mulczu do wiosny, a Instytut Ogrodnictwa o początku kwitnienia. Jeśli siejesz na zielony nawóz i nie chcesz samosiewu, przekop facelię, gdy zaczyna kwitnąć. Jeśli siejesz dla pszczół, zostaw ją do jesieni.

Susza. Portal kb.pl pisze, że facelia jest wrażliwa na suszę. Inne nasze źródła tego nie oceniają.