Aktinidia uprawa

Które aktinidie rosną w Polsce

W polskich ogrodach uprawia się dwa gatunki: aktinidię ostrolistną (*Actinidia arguta*), czyli minikiwi, i aktinidię pstrolistną (*Actinidia kolomikta*). Natalia Dobros z Instytutu Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego podaje, że oba pochodzą z północno-wschodnich Chin, Sachalinu, Kuryli, Mandżurii, Japonii i Korei, a mróz znoszą do −30 °C.

Kiwi ze sklepu (*Actinidia deliciosa*) to inna historia. Murator pisze, że w naszym klimacie nie zimuje. Szkółka Clematis podaje, że przemarza już przy około −10 °C.

Ostrolistna ma większe owoce, które nadają się do przechowywania, a pstrolistna małe i szybko opadające, pisze Murator. Dobros poleca ostrolistną na plantacje, a pstrolistną do ogrodów przydomowych, bo ma ozdobne liście, które latem przebarwiają się na biało i różowo.

To duże pnącza: Murator podaje, że pędy osiągają nawet 8–10 m długości. Aktinidia ostrolistna potrzebuje około 150 dni bez przymrozków, żeby wydać owoce. Więcej o tej roślinie znajdziesz w dziale aktinidia.

Stanowisko i sadzenie

Miejsce. Polskie źródła zgodnie radzą: ciepło, słońce, osłona od silnego wiatru i brak zastoisk mrozowych. Szkółka Clematis precyzuje, że najlepsza jest wystawa zachodnia lub południowo-zachodnia, z cieniem do przedpołudnia.

Gleba. Żyzna, przepuszczalna, lekko wilgotna, bez stojącej wody, pisze Murator. Clematis podaje pH 5–6,5, dużo materii organicznej i warstwę gleby głęboką na 1–1,5 m.

Termin. Michał Mazik w Muratorze sadzi aktinidie wiosną. Nasze źródła nie podają dokładnych dat ani temperatury gleby.

Jak sadzić. Mazik sadzi do dużych dołów z przefermentowanym obornikiem lub kompostem, obficie podlewa i od razu stawia wysoką podporę. Clematis podaje dół 50 × 50 × 50 cm i sadzi na tej samej głębokości, na jakiej roślina rosła w doniczce.

Podpora. Na plantacjach stosuje się konstrukcje w kształcie litery T, a w ogrodzie wystarczą druty rozpięte między słupkami, ściana albo płot.

Odległość. Nasze źródła nie podają rozstawy między roślinami. Clematis pisze tylko, że roślina męska powinna rosnąć najwyżej 3–5 m od żeńskich.

Rośliny żeńskie i męskie: bez pary nie będzie owoców

Aktinidie są w większości dwupienne: na jednej roślinie są tylko kwiaty żeńskie albo tylko męskie, pisze Murator. Owoce daje roślina żeńska, ale potrzebuje zapylacza.

Ile roślin męskich. Źródła podają trochę inne proporcje:

W ogrodzie z jedną albo dwiema roślinami żeńskimi wystarczy jedna męska. Ważne, żeby kwitły w tym samym czasie. Dobros podaje, że aktinidia pstrolistna kwitnie około dwóch tygodni wcześniej niż ostrolistna, która kwitnie na przełomie maja i czerwca. Szkółka poleca zapylacz 'Adam' dla pstrolistnej i męską formę 'Weiki' dla ostrolistnej.

Odmiany samopylne. 'Issai' i 'Kokuwa' zawiązują owoce same. Rozprawa z SGGW dodaje jednak, że zapylenie krzyżowe i tak poprawia zawiązywanie i wielkość owoców. Szkółka Clematis wymienia też inne sposoby: posadzić roślinę męską i żeńską w jednym dole albo zaszczepić pęd męski na roślinie żeńskiej.

Polskie odmiany minikiwi

Aktinidia ma w Polsce swoją historię hodowlaną. Biuro prasowe SGGW podawało w 2013 roku, że dr hab. Piotr Latocha wyhodował odmiany 'Bingo', 'Domino' i 'Lucy'. Współpraca z sadownikami z regionu grójeckiego zaowocowała w 2011 roku pierwszą towarową plantacją o powierzchni 3 ha, a w 2013 roku owoce trafiły na rynek.

'Bingo' jest najlepiej opisana. Szkółka Clematis, powołując się na publikację Latochy, podaje, że to mieszaniec aktinidii purpurowej 'Purpurna Sadova' z ostrolistną. Owoce ważą średnio 8,1 g, do 14,4 g, mają żółtozieloną skórkę z mocnym różowoczerwonym rumieńcem, a na metrze pędu owoconośnego zawiązuje się średnio 88 owoców. Odmiana z powodzeniem rośnie w klimacie centralnej Polski. Murator dodaje, że dojrzewa pod koniec września.

Polska odmiana 'Rogów' ma zielone owoce i daje wysokie plony.

Rejestr odmian. Sprawdziliśmy listę odmian roślin sadowniczych COBORU z 2024 roku. Aktinidii nie ma w krajowym rejestrze, więc nie znajdziesz dla niej oficjalnych opisów ani wyników doświadczeń odmianowych. Dane w tabeli pochodzą z publikacji naukowych, szkółek i prasy ogrodniczej.

Gdy źródła się nie zgadzają: 'Issai'. Dobros zalicza 'Issai' do najbardziej mrozoodpornych odmian. Marta Balcerowska w Muratorze pisze odwrotnie: 'Issai' i 'Kokuwa' są mniej mrozoodporne, rosną słabiej, nadają się tylko do uprawy amatorskiej i wymagają okrycia na zimę. Jeśli mieszkasz w chłodnym rejonie, nie opieraj ogrodu tylko na odmianie samopylnej.

Formowanie przez pierwsze lata

Pierwszy rok. Mazik pisze, że w pierwszym roku nie trzeba ciąć. Szkółka Clematis w tym czasie prowadzi jeden pęd przewodnik.

Drugi rok. Mazik dopuszcza cięcie, które pobudza silny wzrost. Clematis wybiera dwa najsilniejsze pędy boczne i przywiązuje je do drutu.

Trzeci i czwarty rok. Mazik zaczyna wtedy regularne cięcie formujące. Usuwa stare pędy, które już owocowały, a także zbędne, chore i uszkodzone. Clematis podaje, że roślina formuje się 3–4 lata.

Cięcie jest ważniejsze dla roślin żeńskich, które owocują. Męskie tnie się głównie dla kształtu, zauważa Mazik.

Kiedy ciąć aktinidię: gdy źródła się nie zgadzają

Źródła tną aktinidię zimą lub na przedwiośniu, ale podają trochę inne granice:

Wspólna zasada: zdąż przed ruszeniem soków. Jeśli przedwiośnie jest ciepłe, nie czekaj do marca.

Jak ciąć zimą. Clematis skraca przewodnik 3–5 cm nad podporą, pędy owoconośne o 30–70% nad rozgałęzieniem, a pędy boczne tak, by zostało na nich 8–12 pąków.

Latem. Mazik w sierpniu skraca pędy do pięciu liści za ostatnim owocem i pisze, że owoce są wtedy bogatsze w składniki. Clematis w sierpniu uszczykuje wierzchołki nowych pędów, żeby pobudzić zawiązywanie pąków kwiatowych.

Mróz zimą i przymrozki wiosną

Zima. Aktinidia jest mrozoodporna. Dobros i rozprawa z SGGW podają −30 °C, a szkółka Clematis dla ostrolistnej od −23 do −35 °C, zależnie od odmiany, i dla pstrolistnej nawet około −40 °C.

Wiosna jest groźniejsza. Rozprawa doktorska z SGGW opisuje, że ciepłe dni w lutym i marcu mogą pobudzić roślinę do wczesnego wzrostu, a przymrozek −1 °C trwający 30 minut potrafi zniszczyć młode pędy. Dlatego tak ważne jest miejsce bez zastoisk mrozowych. Dobros też podkreśla, że młode rośliny trzeba chronić przed późnymi przymrozkami.

Młode rośliny. Clematis pisze, że aktinidie są najbardziej wrażliwe przez pierwsze 3–4 lata po posadzeniu. Ściółkuj podstawę, a Mazik radzi robić to przed zimą trocinami, korą lub liśćmi. Clematis odradza tunele foliowe, bo pobudzają wczesny wzrost i zwiększają ryzyko przymrozku.

Plon i zbiór

Kiedy pierwsze owoce. Rozprawa z SGGW podaje pierwszy znaczący plon w 3. roku i pełny potencjał w 7. roku po posadzeniu. Dobros i Murator piszą o 3.–4. roku, a szkółka Clematis zwykle o 4. roku.

Ile. Dorosła roślina daje 10–20 kg owoców, podają Murator i szkółka Clematis. Dobros pisze o plonie do 20 kg z krzewu.

Kiedy zbierać. Marta Balcerowska w Muratorze podaje, że pstrolistna dojrzewa w sierpniu, a ostrolistna od września do początku października: 'Bingo' pod koniec września, 'Ananasnaja' na początku października, a 'Weiki' w październiku. Szkółka Clematis pisze, że większość odmian dojrzewa we wrześniu i październiku. Rozprawa z SGGW podaje, że zależnie od odmiany świeże owoce mogą być na rynku od końca sierpnia do połowy października.

Dojrzewanie po zbiorze. Szkółka Clematis radzi niedojrzałe owoce włożyć do woreczka z jabłkami i trzymać w temperaturze pokojowej.

Ile witaminy C ma minikiwi

Dobros zebrała wyniki różnych badań. Owoce aktinidii pstrolistnej mogą mieć do 1500 mg witaminy C w 100 g świeżej masy, czyli 10–15 razy więcej niż kiwi.

Dla aktinidii ostrolistnej wyniki się różnią: 37–185 mg, 100–180 mg albo nawet do 420 mg w 100 g, zależnie od badania. Biuro prasowe SGGW wymienia w owocach także luteinę, polifenole i enzym aktynidynę.

Choroby i szkodniki

Biuro prasowe SGGW pisało, że minikiwi jest prawie wolne od chorób i szkodników, dlatego dobrze nadaje się do uprawy ekologicznej.

Jeśli jednak musisz użyć środka ochrony roślin, wybieraj tylko zarejestrowane w Polsce, zgodnie z etykietą.