Nawozy zielone

Czym są nawozy zielone i dlaczego działają

Nawozy zielone to rośliny, które uprawiasz nie dla plonu, tylko po to, żeby ich zieloną masę przekopać albo przyorać do gleby. W rolnictwie częściej mówi się o poplonach i międzyplonach, bo rosną między dwiema głównymi uprawami.

Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa (IUNG-PIB) dzieli międzyplony na trzy grupy. Poplony ścierniskowe sieje się po wczesnym zbiorze rośliny głównej, zwykle w lipcu i sierpniu. Poplony ozime sieje się po zbiorze, a zbiera albo przyoruje wiosną. Wsiewki sieje się wiosną razem z rośliną główną albo w czasie jej wzrostu.

Instytut Ogrodnictwa w opracowaniu o nawożeniu roślin sadowniczych pisze, że wartość nawozowa nawozów zielonych zależy od tego, ile wyprodukują zielonej masy i ile składników w niej zgromadzą. Wysoką wartością nawozową odznaczają się rośliny motylkowe (strączkowe) i ich mieszanki ze zbożami.

Dlaczego motylkowe? Wiążą azot z powietrza. W badaniu Kalembasy, które przytacza IUNG-PIB, motylkowe pobrały łącznie 213,1 kg azotu na hektar, z czego 137,9 kg, czyli 64,7%, pochodziło z powietrza. Tylko 65,2 kg pochodziło z gleby, a 10 kg z nawozu.

Ile daje poplon

IUNG-PIB zebrał w prezentacji o międzyplonach wyniki wielu polskich doświadczeń. Liczby dotyczą pola, ale dobrze pokazują, czego się spodziewać.

Sucha masa. W doświadczeniu Gawędy i Kwiatkowskiego (2009) najwięcej suchej masy dała gorczyca biała, 4,26 t/ha. Facelia dała 3,98 t/ha, wyka z peluszką 3,46 t/ha, rzepak jary 3,4 t/ha, owies z wyką i grochem 3,22 t/ha, a łubin wąskolistny z peluszką 2,04 t/ha.

Składniki w biomasie. Według badań Jaskulskiej i współpracowników (2004) w biomasie zgromadziły się na hektar:

Łubin z doświadczeń COBORU. Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych badał łubiny na poplon w latach 2008–2010, siane średnio około 10 sierpnia, 120 kg nasion na hektar. Łubin żółty dał średnio 297,2 dt zielonej masy i 40,1 dt suchej masy z hektara, łubin wąskolistny 196,5 dt i 31,4 dt. W przeliczeniu na grządkę łubin żółty dał około 3 kg zielonej masy z metra kwadratowego.

Materia organiczna. IUNG-PIB przytacza bilans materii organicznej Kundlera (1981): poplony na zielony nawóz zwiększają ją o 0,63 t/ha na glebie lekkiej, 0,70 t/ha na średniej i 0,77 t/ha na ciężkiej. Mieszanki motylkowych z trawami dają 1,89–2,10 t/ha, a zboża zmniejszają ilość materii organicznej o 0,49–0,56 t/ha.

Kiedy siać nawozy zielone

Najważniejsza zasada jest prosta: siej jak najszybciej po zbiorze. IUNG-PIB pokazuje to na wynikach Wilczewskiego (2023). Gorczyca wysiana 10 sierpnia dała 1,34 t suchej masy z hektara, a wysiana 20 sierpnia tylko 0,94 t. Gryka dała 0,91 t i 0,47 t, a wyka 1,11 t i 0,56 t. Średnio dziesięć dni opóźnienia obniżyło plon suchej masy z 1,13 do 0,65 t/ha.

Terminy IUNG-PIB dla poplonów ścierniskowych:

COBORU w swoich doświadczeniach z łubinem też przyjął połowę sierpnia jako ostatni termin siewu. Pokazał przy tym, dlaczego nie warto zwlekać: zbiór często wymuszały jesienne przymrozki, które przyszły pod koniec października w 2008 roku, w połowie października w 2009 roku i już na początku października w 2010 roku.

Terminy dla ogrodu. Murator podaje szersze okna siewu: łubin od kwietnia do września, peluszkę od marca do końca sierpnia, wykę siewną wiosną od kwietnia do końca lipca, a gorczycę białą, rzepik i rzodkiew oleistą od drugiej połowy marca do września. Facelię Murator radzi siać do drugiej dekady sierpnia, a w innym artykule od połowy lipca do połowy sierpnia, bo wysiana za wcześnie szybko zakwita i daje mało masy.

Poplony ozime. Według Muratora żyto ozime, wykę ozimą i rzepik sieje się od końca września do końca października, a przekopuje wiosną. Wykę wysiej około dwa tygodnie przed żytem, bo jej nasiona dłużej kiełkują. Żyto podpiera potem cienkie łodygi wyki, a wyka dostarcza żytu azotu.

Facelia, gryka i gorczyca

Facelia to roślina miododajna, którą rolnicy sieją też jako poplon. Instytut Ogrodnictwa poleca ją jako zielony nawóz przed kapustą pekińską i radzi przyorać ją na początku kwitnienia. Kiedy siać ją dla pszczół, a kiedy na zielony nawóz, piszemy na stronie facelia.

Gryka też szybko okrywa glebę. W metodyce Instytutu Ogrodnictwa gryka i owies są na liście roślin, które przyspieszają zanikanie zarodników kiły kapusty w glebie. W doświadczeniu przytaczanym przez IUNG-PIB gryka bardzo źle znosiła opóźniony siew: wysiana 20 sierpnia dała mniej więcej połowę masy z siewu 10 sierpnia.

Gorczyca biała i rzodkiew oleista to rośliny kapustowate. Gorczyca dała najwięcej suchej masy w zestawieniu IUNG-PIB, a rzodkiew oleista zgromadziła dużo azotu i potasu. Murator pisze, że gorczyca biała, rzepik i rzodkiew oleista pomagają zwalczać nicienie i drutowce, a przy okazji ograniczają zachwaszczenie. Pamiętaj tylko, żeby nie siać roślin kapustowatych przed kapustą.

Nawozy zielone przeciw chwastom

Gęsty poplon zagłusza chwasty. IUNG-PIB przytacza doświadczenie Gawędy (2010): na poletkach bez międzyplonu było średnio 13,3 g suchej masy chwastów na metr kwadratowy. Po gorczycy było ich 8,1 g, po rzepaku ozimym 8,9 g, po łubinie wąskolistnym 9,5 g, a po facelii 9,7 g.

Instytut Ogrodnictwa w metodyce dla kapusty pekińskiej opisuje też uprawę w mulczu z roślin okrywowych, na przykład z gorczycy. Żeby mulcz skutecznie hamował chwasty, powinien mieć około 10–15 cm grubości.

Murator dodaje, że żyto ozime gęsto wschodzi i dzięki temu wyraźnie ogranicza rozwój chwastów. Więcej o walce z chwastami przeczytasz na stronie chwasty w ogrodzie.

Jak i kiedy przekopać zieloną masę

Letnie poplony. Murator radzi przekopać je późną jesienią: na glebie lekkiej na około 20 cm, na ciężkiej na około 15 cm.

Poplony ozime. Murator radzi przekopać je wiosną, zanim żyto zakwitnie i wyda nasiona. Kop płytko, na 10–20 cm, bo masa potrzebuje powietrza, żeby się rozłożyć.

Facelia na początku kwitnienia. Instytut Ogrodnictwa radzi przyorać facelię na zielony nawóz na początku jej kwitnienia.

Albo zostaw jako ściółkę. Doradczyni z Wielkopolskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego pisze, że facelię przed przyoraniem warto rozdrobnić albo przywałować, a można też zostawić ją na polu jako mulcz do wiosny.

Ile nasion potrzebujesz na grządkę

Normy rolnicze podaje się w kilogramach na hektar. Przeliczenie jest proste: 10 kg/ha to 1 g na metr kwadratowy. Gorczyca w dawce 20 kg/ha z zestawienia IUNG-PIB to więc 2 g/m², a łubin żółty w dawce 200 kg/ha to 20 g/m².

Murator podaje normy od razu dla ogrodu, na metr kwadratowy:

Na ciężkich glebach Murator zamiast łubinu żółtego poleca łubin niebieski.

Poplony ozime. Murator podaje dla żyta ozimego w czystym siewie 90–180 kg/ha, dla rzepiku 10–20 kg/ha, a dla mieszanki żyta z wyką kosmatą 60–80 kg/ha żyta i 40–60 kg/ha wyki. Dokładna norma zależy od gatunku, gleby i tego, czy siejesz jedną roślinę czy mieszankę, więc sprawdź też zalecenie na opakowaniu nasion.

Nawozy zielone i płodozmian

Zielony nawóz wybieraj według tego, co urośnie na grządce w przyszłym roku.

Przed kapustą. Instytut Ogrodnictwa w metodyce dla kapusty pekińskiej wymienia na liście niezalecanych przedplonów rośliny kapustowate, w tym gorczycę, rzepak i rzepik. Na liście zalecanych są facelia, rośliny motylkowe, cebulowe i zboża. Warzyw kapustowatych nie uprawiaj na tym samym miejscu częściej niż co 4 lata, a tam, gdzie była kiła kapusty, zrób przerwę 4–5 lat. Zarodniki kiły mogą przetrwać w glebie do 8 lat.

Przed sadem albo plantacją. Instytut Ogrodnictwa poleca nawozy zielone przed sadzeniem, żeby poprawić glebę. Na gleby lekkie i średnie podaje takie mieszanki na hektar: łubin żółty 140 kg z seradelą 25 kg, łubin żółty 120 kg z peluszką 80 kg i seradelą 20 kg, łubin żółty 120 kg z peluszką 60 kg i gorczycą 60 kg albo peluszkę 150 kg ze słonecznikiem 15 kg. Na gleby ciężkie: wykę jarą 120 kg z bobikiem 50 kg albo peluszkę 120 kg z bobikiem 50 kg. Składniki mieszanki powinny mieć podobne wymagania glebowe.

Na glebę lekką i ciężką. Murator 2025 poleca na gleby lekkie gorczycę białą, łubin żółty, seradelę i wykę kosmatą, a na ciężkie wykę siewną, rzepak, bobik i peluszkę. IUNG-PIB jako przykład mieszanki na glebę lekką podaje łubin żółty z facelią (80 i 4 kg/ha), a na ciężką bobik, groch pastewny i słonecznik (100, 100 i 15 kg/ha).

Grupy nawozów zielonych: porównanie

Nie wszystkie nawozy zielone działają tak samo. W tabeli porównaliśmy najczęstsze grupy według IUNG-PIB, Instytutu Ogrodnictwa i Muratora.

Jeśli chcesz azotu, wybierz motylkowe. Jeśli musisz szybko okryć grządkę po zbiorach, nadają się gorczyca, facelia albo gryka, siane jak najwcześniej. Jeśli gleba nie powinna zostać goła przez zimę, wysiej rośliny zimujące: żyto, wykę ozimą albo rzepik.

Czy nawóz zielony zastąpi obornik i nawozy

Nie zawsze, i warto znać liczby.

Materia organiczna. Według bilansu Kundlera przytaczanego przez IUNG-PIB poplony na zielony nawóz zwiększają ilość materii organicznej w glebie o 0,63–0,77 t/ha. Mieszanki motylkowych z trawami dają 1,89–2,10 t/ha, czyli prawie trzy razy więcej.

Plony po poplonach. Wyniki zależą od rośliny następczej. W doświadczeniu Kwiatkowskiego (2009) jęczmień jary dał 4,16 t/ha bez poplonu, 4,79 t/ha po gorczycy i 4,50 t/ha po wyce z peluszką. Pszenica ozima po łubinie plonowała o 17,6% lepiej niż po zbożu. Ale w doświadczeniu Dopki i współpracowników (2012) żyto jare po gorczycy dało 3,27 t/ha, a bez międzyplonu 3,58 t/ha.

Wartość nawozowa. Instytut Ogrodnictwa podkreśla, że wartość nawozu zielonego zależy od tego, ile wyprodukuje masy i ile zgromadzi składników. Słaby, rzadki poplon nie zastąpi nawożenia.

Nawóz zielony najlepiej traktować jako uzupełnienie innych nawozów organicznych. Jak stosować obornik, przeczytasz na stronie obornik w ogrodzie, a jak zrobić własny nawóz z resztek, na stronie jak zrobić kompost.

Gdzie źródła się różnią

Przekopać jesienią czy wiosną? Murator radzi przekopać letnie poplony późną jesienią, a ozime wiosną. Doradczyni z WODR pisze o facelii, że można ją przyorać jesienią albo zostawić jako mulcz do wiosny. Instytut Ogrodnictwa radzi przyorać facelię już na początku kwitnienia.

Jak głęboko? Murator w jednym artykule podaje około 20 cm na glebie lekkiej i 15 cm na ciężkiej, a w innym 10–20 cm dla poplonów ozimych przekopywanych wiosną.

Kiedy siać grykę? Murator podaje kwiecień i maj. W doświadczeniach przytaczanych przez IUNG-PIB grykę siano jako poplon 10 i 20 sierpnia, a wcześniejszy z tych terminów dał prawie dwa razy więcej masy.

Kiedy siać łubin? Murator podaje szerokie okno od kwietnia do września. IUNG-PIB i COBORU dla poplonu ścierniskowego podają termin do 5 sierpnia albo do połowy sierpnia.

Gorczyca: dobra czy zła? IUNG-PIB pokazuje, że gorczyca daje dużo masy i dobrze tłumi chwasty. Instytut Ogrodnictwa umieszcza ją wśród niezalecanych przedplonów dla kapusty pekińskiej, a o chwastach z rodziny kapustowatych pisze, że mają te same choroby i szkodniki co kapusta.