Biohumus

Czym jest biohumus

Biohumus, czyli wermikompost, to materia organiczna rozłożona przy pomocy dżdżownic. Europejski projekt Best4Soil w polskiej karcie informacyjnej opisuje go tak: materię rozkładają w warunkach tlenowych mikroorganizmy, a pomagają im dżdżownice żyjące w wierzchniej warstwie podłoża. Wszystko dzieje się w temperaturze otoczenia, inaczej niż w zwykłym kompoście, który rozgrzewa się do 65 °C i więcej.

W sklepach i w wyszukiwarce spotkasz kilka nazw: biohumus, wermikompost, kompost z dżdżownic. Wszystkie oznaczają to samo.

Biohumus wytwarzają specjalne dżdżownice kompostowe. Prof. Joanna Kostecka i Mieczysław Kołodziej w pracy o wermikompoście piszą o gatunku *Eisenia fetida*, znanym w Polsce jako „czerwona kalifornijska”. Uniwersytet Stanowy Oklahomy poleca do domowych skrzynek tylko ten jeden gatunek. W doświadczeniu zespołu z Uniwersytetu Rzeszowskiego odpadki kuchenne przerabiał też drugi gatunek, *Dendrobaena veneta*.

Biohumus to nie to samo co zwykły kompost. Jak zrobić kompost w pryzmie albo kompostowniku, przeczytasz na stronie jak zrobić kompost.

Co jest w biohumusie

Skład biohumusu bardzo zależy od tego, z czego powstał. Najwięcej polskich danych zebrali Joanna Kostecka i Mieczysław Kołodziej, którzy przebadali wermikompost ze 121 hodowli dżdżownic prowadzonych na zewnątrz.

Odczyn. Średnie pH wermikompostu w tych hodowlach wynosiło 7,8, ale wahało się od 6,0 do 9,1. Za optymalne dla dżdżownic *E. fetida* autorzy uznali pH 6,5–7,5. W nowszym doświadczeniu z Uniwersytetu Rzeszowskiego (Kostecka i in., 2014) wermikompost z odpadków kuchennych przerobionych przez *E. fetida* miał pH tylko 5,09–5,44, a przez *D. veneta* 6,19–6,20. Ten sam nawóz może więc być i zasadowy, i kwaśny.

Zasolenie. Średnie zasolenie w tych hodowlach wynosiło 2,9 g NaCl/dm³, ale od 0,7 do 8,2. Autorzy uznali za pożądane wartości poniżej 3, a wiele hodowli tę granicę przekraczało. Dlatego delikatnej rozsadzie nie dawaj za dużo biohumusu.

Składniki pokarmowe. W badanym handlowym wermikompoście było 16% materii organicznej, 4400 mg azotu, 1500 mg fosforu i 3000 mg potasu w decymetrze sześciennym. Metali ciężkich było mało. Autorzy podają stosunek azotu, fosforu i potasu jak 1 : 0,3 : 0,7 i uznają go za korzystny dla większości roślin. Ważne jest też to, ile z tego roślina od razu weźmie: azotan stanowił tylko około 2% azotu ogółem, ale fosfor był przyswajalny w około 80%, a potas w około 90%.

Uniwersytet Stanowy Oklahomy podaje dla wermikompostu z odpadków kuchennych i papieru (w suchej masie) 1–7% azotu, 0,5–1,5% fosforu (P₂O₅) i 1–2% potasu (K₂O), przy stosunku węgla do azotu poniżej 15:1.

Co mówią badania o działaniu biohumusu

Plony. W metaanalizie Blouina i współpracowników z 2019 roku wermikompost podnosił plon handlowy roślin uprawnych średnio o 26%. Działał mocniej, gdy nie dodawano innych nawozów. Najlepszym surowcem okazał się obornik bydlęcy.

Starsze dane. Kostecka i Kołodziej w 1995 roku przytaczali zagraniczne wyniki: plony pomidorów rosły o 36%, fasoli o 28%, papryki o 33%, a ziemniaków nawet o 71%. Sami jednak zaznaczyli, że te wyniki pochodzą z zagranicy i nie zostały potwierdzone w polskich warunkach. Własne badania z ogórkami i marchwią dopiero wtedy zaczynali.

Życie w glebie. Karta Best4Soil podaje, że wermikompost zwykle ma więcej składników pokarmowych niż zwykły kompost, a większa ich część jest dostępna dla roślin. Ma też bardziej zróżnicowane mikroorganizmy, bo nie przechodzi przez wysoką temperaturę. Zawiera sporo fitohormonów, czyli hormonów roślinnych, i bakterie, które wspierają wzrost roślin.

Szybkość. Według Kosteckiej i Kołodzieja przy dobrze prowadzonej hodowli dżdżownic proces trwa około jednej trzeciej czasu zwykłego kompostowania.

Co dżdżownice robią z odpadkami

Dżdżownice nie tylko rozdrabniają odpadki. Karta Best4Soil wyjaśnia, że w zwykłym kompoście przerzucanie pryzmy jest kluczowe, a w wermikompostowaniu wręcz zabronione, bo pracę wykonują dżdżownice.

Najważniejsze różnice według Best4Soil:

Z ostatnich dwóch wierszy wynika ważna rada: do skrzynki z dżdżownicami nie wrzucaj chwastów z nasionami. Best4Soil radzi wybierać surowiec bez nasion albo łączyć oba etapy: najpierw gorące kompostowanie, potem dżdżownice.

Jak stosować biohumus i ile dawać

Ile stosować, podsumowaliśmy w tabeli na górze. Polskie źródła naukowe nie podają dawek dla ogrodu, dlatego liczby bierzemy z ogólnych zaleceń Uniwersytetu Stanowego Oklahomy.

Do rozsady i doniczek. Uniwersytet radzi od 1/4 do 1/3 objętości podłoża. Na przykład na 10 litrów podłoża: 2,5–3,3 litra biohumusu i 6,7–7,5 litra zwykłego podłoża.

Na grządce. Rozłóż warstwę 1,3–2,5 cm i wymieszaj ją z wierzchnimi 15 cm gleby. Na metr kwadratowy to około 13–25 litrów biohumusu.

Jako ściółka. Rozłóż warstwę 1,3–2,5 cm pod roślinami, aż do miejsca, gdzie z liści kapie deszcz.

Do siewu. Wsyp 1,3–2,5 cm biohumusu na dno rowka i siej na nim.

Bezpieczeństwo. Biohumus nie jest podgrzewany, dlatego pod warzywa dawaj go najpóźniej 90 dni przed zbiorem, jeśli jadalna część nie dotyka ziemi, i 120 dni, jeśli dotyka. Dla roślin ozdobnych takich ograniczeń nie ma.

Kiedy oszczędzać. Best4Soil pisze, że wermikompost stosuje się w dużo mniejszych dawkach niż zwykły kompost, na przykład przy siewie, jako dodatek do podłoży i przy sadzeniu drzew.

Gdzie źródła się różnią: ile biohumusu dodać do podłoża

Zalecenia mocno się różnią:

Skąd te różnice? Każde badanie dotyczyło innego biohumusu, a jego skład, odczyn i zasolenie zależą od surowca. Nasza rada: zacznij od ćwierci objętości podłoża, jak radzi Uniwersytet Stanowy Oklahomy. Jeśli rozsada rośnie dobrze, w kolejnym sezonie możesz dojść do 1/3.

Jak zrobić biohumus w domu

Biohumus zrobisz sam w skrzynce z dżdżownicami. Liczby poniżej pochodzą z zaleceń Uniwersytetu Stanowego Oklahomy, przeliczonych na jednostki metryczne, a warunki hodowli porównaliśmy z polskimi badaniami.

Dżdżownice. Kupuj dżdżownice kompostowe *Eisenia fetida* z hodowli. Uniwersytet ostrzega, żeby nie kupować ich w sklepach wędkarskich, bo to zwykle inne gatunki, często inwazyjne. Na początek weź około 0,45 kg dżdżownic na każde 30×30 cm powierzchni skrzynki. Zespół z Uniwersytetu Rzeszowskiego wyliczył, że skrzynka 100 litrów dla domu, w którym powstaje około 96 litrów odpadków organicznych miesięcznie, potrzebuje około 23,5 tysiąca dżdżownic *E. fetida*. W ich doświadczeniu z 50 dorosłych dżdżownic po 90 dniach było ich średnio 1967.

Skrzynka. Dla dwóch osób wystarczy skrzynka około 60×60 cm i głęboka na 30–60 cm. Potrzebna jest szczelna, zdejmowana pokrywa z małymi otworami wentylacyjnymi. W dnie wywierć otwory 3 mm, a pod skrzynką postaw tacę na płyn.

Podściółka. Warstwa 15–25 cm. Uniwersytet poleca stary kompost, a nadaje się też rozdrobniony papier z ziemią, torf albo włókno kokosowe. Ma być wilgotna. Best4Soil podaje wilgotność 60–80%, a Kostecka i Kołodziej piszą, że dżdżownice potrzebują około 70%.

Temperatura. Uniwersytet podaje optymalnie 16–24 °C. Dżdżownice przeżyją od temperatury bliskiej zera do 27 °C, ale powyżej 29 °C zaczynają ginąć. Best4Soil podaje zakres 15–30 °C. Uniwersytet uważa piwnicę za dobre miejsce na skrzynkę przez cały rok.

Karmienie. Raz w tygodniu wyłóż warstwę jedzenia 0,6–1,3 cm i przykryj ją suchymi liśćmi albo rozdrobnionym papierem. Nadają się fusy z kawy i filtry, herbata, resztki warzyw i owoców, pieczywo i kasze oraz drobno pokruszone skorupki jajek. Nie dawaj tłustego jedzenia, mięsa, nabiału ani odchodów zwierząt. Dżdżownice nie zjedzą też plastiku, gumy, kości ani gałązek.

Zbiór. Biohumus jest gotowy po 2–5 miesiącach, a zbierać go można 2–3 razy w roku.

Dlaczego warto mieć skrzynkę z dżdżownicami

Prof. Joanna Kostecka i współpracownicy z Uniwersytetu Rzeszowskiego piszą, że wermikompostowanie pozwala zagospodarować odpadki kuchenne w domu, a powstały nawóz jest bogaty w składniki pokarmowe. W pracy z 2018 roku ten sam zespół podkreśla, że gleby w większości krajów Europy potrzebują stałego dopływu materii organicznej, a odpadki kuchenne mogą być bardzo dobrym surowcem na wermikompost.

Według Uniwersytetu Stanowego Oklahomy na jedną osobę wystarczy około 0,19 m² powierzchni skrzynki, czyli trochę więcej niż kwadrat 40×40 cm.

Jeśli założysz skrzynkę jesienią, to po 2–5 miesiącach, akurat przed sezonem rozsady, będziesz mieć pierwszy własny biohumus.

Jak oddzielić dżdżownice od biohumusu

Uniwersytet Stanowy Oklahomy podaje dwa sposoby.

Sposób ze światłem. Wysyp zawartość skrzynki na folię w jasnym świetle, w małych kopczykach. Dżdżownice chowają się w głąb, do środka kopczyka, a ty co kilka minut zgarniaj biohumus z wierzchu. Po około 30 minutach przenieś dżdżownice do nowej podściółki.

Sposób z melasą. Przez tydzień nie karm dżdżownic. Potem usyp w skrzynce kopczyk i polej go rozcieńczoną melasą. Po około 2 godzinach dżdżownice zbiorą się w kopczyku i możesz przenieść go do nowej skrzynki. Powtarzaj 2–3 razy.

Karta Best4Soil opisuje też system przepływowy: nowy materiał dokłada się z góry, a gotowy produkt odbiera z dołu. Dżdżownice żyją w wierzchnich 15–20 cm i nie trzeba ich oddzielać.

Płyn, który ścieka z dna skrzynki, zbiera się na tacy. Uniwersytet nazywa go płynnym pokarmem dla roślin, ale nie podaje, jak go rozcieńczać.

Najczęstsze kłopoty ze skrzynką

Wszystkie rady w tej części pochodzą z Uniwersytetu Stanowego Oklahomy.

Śmierdzi albo są muszki. Przykryj odsłonięte jedzenie suchym, brązowym materiałem i przez tydzień nie karm. Za duże otwory zasłoń siatką.

Zakwaszenie albo pleśń. Wyjmij skórki cytrusów, posyp wierzch wapnem rolniczym i spulchnij podściółkę.

Za sucho. Zrosz podściółkę wodą.

Za mokro. Jeśli z dna leje się woda, odlej ją i dodaj suchej podściółki albo brązowego materiału.

Za mało podściółki. Uzupełnij ją do 15–25 cm.

Kostecka i Kołodziej przypominają też, że w wielu badanych hodowlach stosunek węgla do azotu był za niski, poniżej 12, a pożądany jest około 20. Best4Soil podaje 25:1. Jeśli dajesz dżdżownicom dużo mokrych resztek kuchennych, dokładaj papier albo suche liście.

Na co patrzeć, kupując biohumus

Biohumus bardzo się różni zależnie od tego, z czego i jak powstał. Best4Soil podkreśla, że kontrola jakości jest potrzebna i przy własnym, i przy kupionym produkcie, bo dżdżownice mogły nie przerobić materiału do końca. Przed zakupem sprawdź:

- Surowiec. W metaanalizie Blouina najlepsze wyniki dawał biohumus z obornika bydlęcego. Jeśli producent podaje surowiec, to dobry znak. - pH. W polskich badaniach pH wermikompostu wahało się od około 5,1 do 9,1. Jeśli producent podaje pH, porównaj je z odczynem, którego potrzebują twoje rośliny. - Zasolenie. W badaniu Kosteckiej i Kołodzieja wiele próbek przekraczało pożądaną granicę. Jeśli producent podaje zasolenie albo przewodność (EC), wybieraj niższe, zwłaszcza do rozsady. - Składniki. W biohumusie z odpadków kuchennych bywa 1–7% azotu, 0,5–1,5% fosforu i 1–2% potasu w suchej masie. Nie spodziewaj się dużo wyższych liczb. - Nasiona chwastów. Wermikompostowanie ich nie niszczy, więc pytaj, czy surowiec był wcześniej kompostowany na gorąco.

Jeśli masz wątpliwości, kup najpierw mały worek i wypróbuj go na kilku sadzonkach.

Biohumus, kompost czy obornik

Wszystkie trzy to nawozy organiczne i wszystkie zwiększają ilość materii organicznej w glebie. Różnią się tym, kto wykonuje pracę i ile to trwa.

Kompost powstaje w pryzmie albo kompostowniku, rozkładają go mikroorganizmy w wysokiej temperaturze, która niszczy też nasiona chwastów.

Obornik to także najlepszy surowiec na biohumus: w metaanalizie najlepsze wyniki dawał biohumus z obornika bydlęcego.

Best4Soil radzi stosować wermikompost w dużo mniejszych dawkach niż kompost, na przykład w podłożach i przy sadzeniu. Kupiony biohumus przeznacz więc tam, gdzie potrzeba go niewiele: do rozsady i doniczek. Na dużą grządkę lepiej sprawdzi się kompost.