Ogród japoński

Czym jest ogród japoński

Ogrody japońskie wyrosły z tradycji Dalekiego Wschodu i są jednym z najbardziej rozpoznawalnych stylów ogrodowych. Murator opisuje je jako subtelne, proste i eleganckie, wzorowane na japońskiej przyrodzie w zmniejszonej skali. Często zakładano je przy klasztorach, pałacach i zamkach.

Najbardziej znany typ to suchy ogród. Jego podstawą jest żwir w prostokątnym, zamkniętym polu, a wokół kamieni rośnie niewiele roślin. Wygrabiony żwir symbolizuje fale na wodzie, a wystające z niego kamienie przedstawiają wyspy japońskiego archipelagu.

Najsłynniejszy przykład to świątynia Ryōan-ji w Kioto. Irmelinn Hermansson w pracy dyplomowej na Szwedzkim Uniwersytecie Rolniczym (SLU) podaje, że leży tam 15 kamieni w grupach 5, 2, 3, 2 i 3, a weranda, z której ogląda się ogród, ma około 75 cm wysokości.

W ogrodach japońskich stoją też pawilony herbaciane, małe świątynie i kamienne latarnie, które nocą dają jasne akcenty. Murator ostrzega jednak, że bezmyślne kopiowanie łatwo zamienia się w kicz, bo ta sztuka nie ma związku z polskim krajobrazem. Lepiej się nią inspirować, niż ją naśladować.

Pięć zasad: kamień, woda, żwir, pusta przestrzeń, asymetria

Kamień. Hermansson nazywa kamienie szkieletem ogrodu, dlatego ustawia się je przed roślinami. Często wkopuje się je mniej więcej na jedną trzecią, żeby wyglądały, jakby leżały tam od dawna. Trzy kamienie tworzą triadę: największy oznacza niebo, średni ziemię, najmniejszy człowieka.

Woda. Stawy i strumienie są w wielu ogrodach japońskich. Gdy nie ma na nie miejsca, wodę zastępuje żwir albo piasek.

Żwir. Biały żwir to woda, a kręgi wygrabione wokół kamieni przypominają zmarszczki na tafli. Tradycyjny żwir miał około 5 mm średnicy i pochodził ze zwietrzałego granitu.

Pusta przestrzeń. Hermansson pisze, że puste miejsca są w ogrodzie japońskim kluczowe. Nie zapełniaj każdego skrawka.

Asymetria. Liczby nieparzyste, zwłaszcza trzy, pięć i siedem, mają znaczenie. Ogród unika symetrii, osi i prostych linii.

Dwie rzeczy łączą całość. Ogród się zamyka, żeby otoczenie go nie rozpraszało. A widok z zewnątrz, na przykład odległe drzewa, wpuszcza się do ogrodu tylko wybiórczo. Japończycy nazywają to „pożyczonym krajobrazem”.

Jakie rośliny przetrwają polską zimę

Polska nie ma jednego klimatu. Murator, opierając się na mapach stref mrozoodporności, podaje, że najcieplejsza strefa 7B jest na Pomorzu Zachodnim, gdzie bliskość morza łagodzi zimę. Najzimniejsza strefa 5B obejmuje okolice Kościeliska oraz pas przy wschodniej granicy, od Węgorzewa przez Augustów po okolice Białegostoku. Dobierając rośliny, sprawdź, gdzie leży twój ogród.

Klon palmowy to roślina, bez której trudno wyobrazić sobie ogród japoński. Katalog Związku Szkółkarzy Polskich podaje dla odmiany 'Atropurpureum' strefę 6b i pisze wprost, że klon palmowy jest wrażliwy na silny mróz, a najlepiej rośnie i zimuje na zachodzie Polski. Młode rośliny trzeba okrywać. Lubi miejsca zaciszne, osłonięte od wiatru, glebę żyzną, próchniczną, przepuszczalną i stale umiarkowanie wilgotną. Na glebie zbyt ciężkiej i mokrej grozi mu fytoftoroza, która powoduje nagłe więdnięcie w pełni sezonu. Odmiany czerwonolistne sadź w słońcu, żeby liście zachowały barwę.

Klon ussuryjski to dobry wybór dla chłodniejszych rejonów. Ten sam katalog podaje, że na pierwszy rzut oka bardzo przypomina klon palmowy, ale jest od niego zdecydowanie wytrzymalszy na mróz: strefa 4, w całym kraju całkowicie mrozoodporny. Lubi lekki półcień i kwaśną, próchniczną, wilgotną glebę, źle znosi suszę. Jesienią przebarwia się od pomarańczu do czerwieni, czasem już pod koniec sierpnia. Katalog poleca go wprost do ogrodów orientalnych.

Zamienniki ze Szwecji. Hermansson projektowała ogród dla 4. szwedzkiej strefy uprawy i japońskie gatunki zastąpiła odpornymi. Zamiast sosen japońskich wybrała sosnę zwyczajną, zamiast klonu palmowego klon tatarski 'Falun E', zamiast japońskich śliw i wiśni czereśnię 'Plena', a drugi kolor jesieni dał jarząb 'Carmencita'. Szwedzka skala stref nie jest tym samym co mapa stref w Polsce, więc traktuj to jako podpowiedź, nie jako gwarancję.

Murator wymienia jako rośliny ogrodu japońskiego także magnolię, wiśnię, azalię, piwonię i sosnę, a niskie rośliny kwitnące radzi sadzić oszczędnie, jako akcent koloru.

Ogród Japoński we Wrocławiu: co zobaczyć

Najbardziej znany ogród japoński w Polsce leży w Parku Szczytnickim we Wrocławiu. Serwis miasta podaje, że powstał w związku z Wystawą Światową w 1913 roku. Inicjatorem był hrabia Fritz von Hochberg, a ogród urządzał japoński ogrodnik Mankichi Arai. Murator podaje, że budowano go w latach 1909–1912.

Dziś rośnie tam około 200 gatunków drzew, krzewów i kwiatów, w tym około 30 gatunków z Dalekiego Wschodu i Japonii: metasekwoja, miłorząb i klony palmowe. Są też klony grabolistne, azalie pontyjskie, różaneczniki katawbijskie, 'Yakushima' i dziesiątki innych odmian azalii i różaneczników. Niektóre dęby, cisy, azalie i różaneczniki pamiętają początek XX wieku. W stawie pływają karpie, nad wodą prowadzi drewniany most Yumedono Bashi, jest japońska brama, pawilon herbaciany oraz system strumieni, kaskad i stawów.

Ogród ma za sobą trudną historię. Według serwisu miasta jego rewitalizacja trwała trzy lata i brali w niej udział specjaliści z Japonii. Dwa miesiące po otwarciu ogród zniszczyła powódź i przepadło 70% nowo posadzonych roślin. Ogród otwarto ponownie w październiku 1999 roku. Murator pisze, że prace zaczęły się w 1996 roku, a opóźniła je powódź w 1997 roku.

Ogród jest otwarty od 1 kwietnia do 31 października. Warto przyjść kilka razy w sezonie, bo na początku wiosny wiele roślin jeszcze nie kwitnie.

Ogród japoński na małej działce

Ogrodu japońskiego nie trzeba mierzyć w hektarach. Wystarczy kąt przy tarasie albo pas między domem a płotem.

Siedem kamieni i żwir. Hermansson projektowała ogród o powierzchni 600 m², ale część żwirowa była niewielka. Do trzech kamieni z szarego granitu, które już leżały na działce, dodała cztery nowe, razem siedem. Wokół biały żwir z liniami i kręgami, a część powierzchni została niewygrabiona.

Ogrodzenie. Ogród zamknęła biała ściana z desek wysoka na 2 m oraz żywopłot ze świerka utrzymywany na wysokości 1,2 m. Więcej o pracach przy żywopłocie i innych pracach znajdziesz w dziale prace w ogrodzie.

Ścieżka. W projekcie prowadzą przez ogród kamienie do stąpania z szarego granitu o średnicy 0,4–0,6 m.

Pożyczony widok. Hermansson zauważa, że w Szwecji rzadko są widoki na wielkie góry, więc wpuściła do ogrodu tylko fragment krajobrazu. W polskim ogrodzie może to być korona drzewa u sąsiada albo daleki skraj lasu.

Mniej roślin. Jeden formowany drzewiasty akcent, kilka azalii i niskie rośliny pasują tu lepiej niż dziesiątki gatunków. Klon palmowy możesz też trzymać w pojemniku: katalog Związku Szkółkarzy Polskich podaje, że takie rośliny na zimę chowa się do nieogrzewanych pomieszczeń.

Pielęgnacja przez cały rok

Grabienie żwiru. Tradycyjne wzory są pracochłonne. Hermansson uważa je za zbyt trudne dla przydomowego ogrodu i proponuje proste linie oraz kręgi wokół kamieni, a dużą część żwiru zostawia niewygrabioną.

Formowanie sosen. Sosny trzeba ciąć mocno i regularnie, żeby utrzymały kształt i wielkość. To sporo pracy, policz ją, zanim posadzisz kilka sosen.

Zima dla klonu. Młode klony palmowe okrywaj na zimę, jak radzi katalog szkółkarzy. Na ciężkiej, mokrej glebie lepiej w ogóle ich nie sadzić, bo grozi im fytoftoroza.

Kształt roślin. Murator podkreśla, że w ogrodach japońskich rośliny się kontroluje i nadaje im kształty. Cięcie jest tu częścią stylu, nie tylko porządkowaniem.

Nasze źródła nie podają dokładnej temperatury, przy której przemarza klon palmowy, ani terminu okrywania. Okrywaj młode rośliny przed mrozami, a odkrywaj, gdy minie ryzyko silnego mrozu.