Choroby ziemniaków

Zaraza ziemniaka: choroba, która decyduje o plonie

Zarazę ziemniaka rozpoznasz po plamach, które zaczynają się od brzegów liści. Są wodniste i żółtawobrunatne, potem brunatnieją i rosną. W deszczowe albo mgliste dni na spodzie liścia, tam gdzie chora tkanka styka się ze zdrową, pojawia się biały nalot. Ulotka PIORiN zwraca uwagę, że na łodygach biały nalot nie znika nawet w suchą, słoneczną pogodę.

Choroba ma swój kalendarz. Według PIORiN objawy pojawiają się zwykle w połowie czerwca, a w mniej sprzyjające lata dopiero w lipcu lub sierpniu. Najwięcej jej w sezony z wieloma deszczowymi dniami, dużą wilgotnością powietrza i umiarkowanym ciepłem. Specjaliści IHAR-PIB z Jadwisina dodają, że pierwszym infekcjom sprzyja temperatura 12–15 °C, a powyżej 18 °C choroba rozwija się intensywniej.

Na niechronionych plantacjach zaraza zabiera w Polsce 25–55% plonu. W ogrodzie najwięcej zrobisz zapobieganiem: sadź zdrowe, podkiełkowane sadzeniaki, bo rośliny wcześniej zawiążą bulwy, usypuj dobrze uformowane, szerokie redliny i podlewaj kroplowo, a nie po liściach. Ważna jest też odmiana. O odmianach i ich odporności piszemy na stronie odmiany ziemniaków.

Pomidor to krewniak ziemniaka z tej samej rodziny psiankowatych, a stonka i mątwik atakują oba gatunki. O jego chorobach piszemy na stronie choroby pomidorów.

Alternarioza: sucha plamistość starszych liści

Alternarioza bywa nazywana „suchą zarazą”, ale wygląda inaczej. Zaczyna się na dolnych, najstarszych liściach. Plamy są okrągłe lub kanciaste, ciemnobrunatne, z koncentrycznymi kręgami. Ulotka PIORiN porównuje je do tarczy strzelniczej. Plamy mają średnicę od 3–5 mm do 5–15 mm, zależnie od gatunku grzyba.

Zaraza lubi deszcz i umiarkowane ciepło, a alternarioza upał przerywany ulewami. Według IHAR-PIB sprzyja jej temperatura powyżej 18 °C, najbardziej 24–28 °C, wilgotność powietrza około 80% i uprawa na lekkich, okresowo suchych i ubogich glebach. Straty w Polsce sięgają 10–30% plonu, głównie przez drobniejsze i mniej liczne bulwy.

Przed alternariozą chroni płodozmian, niszczenie resztek roślin po zbiorze, zdrowe sadzeniaki i dobre odżywienie roślin.

Choroby bulw: strupy, skorupki i zgnilizny

Parch zwykły psuje wygląd bulw, a porażone bulwy szybciej gniją. Sprzyjają mu lekkie, przewiewne gleby, wapnowanie, obornik dany wiosną oraz susza i upał w czasie zawiązywania bulw. IHAR-PIB radzi wracać z ziemniakami na to samo miejsce co 4–5 lat, wysiewać wcześniej gorczycę, łubin lub wykę, a w suche lata podlewać w okresie zawiązywania bulw.

Rizoktonioza zostawia na skórce czarne skorupki. Groźniejsza jest jednak wiosną, bo niszczy kiełki: rośliny wschodzą późno albo wcale, a straty plonu sięgają 50%. Najczęściej winne jest sadzenie do zimnej, mokrej gleby i zbyt głęboko. Dlatego z sadzeniem poczekaj, aż gleba się ogrzeje. Więcej o terminie piszemy na stronie kiedy sadzić ziemniaki.

Mokra zgnilizna i sucha zgnilizna to choroby piwnicy. Mokra zamienia bulwę w cuchnącą masę i szybko przechodzi na sąsiednie bulwy. Sucha zaczyna się od ran z wykopków. PIORiN wymienia warunki, które jej sprzyjają: uszkodzenia przy zbiorze i transporcie, kopanie w temperaturze poniżej 10 °C przy dużej wilgotności, brak wietrzenia i ciepło w przechowalni. Najlepiej rozwija się przy 15–20 °C.

Wirusy i mszyce: dlaczego warto wymieniać sadzeniaki

Wirusy przenoszą się z bulwami. Jeśli co roku sadzisz własne ziemniaki z poprzedniego zbioru, chorych roślin zwykle przybywa. Badania IHAR-PIB w Boninie z lat 1996–2009 pokazały, że najgroźniejszy dla ziemniaka w Polsce jest wirus Y: średnio porażał 32,5% bulw potomnych. Wirus S porażał 22,1%, M 18,2%, a wirus liściozwoju 15,3%.

Na plantacji wirusy roznoszą głównie mszyce i skoczki. W doświadczeniach z Bonina wirusy Y i M przenosiły się najczęściej bardzo wcześnie, w okresie od 21 maja do 1 czerwca.

COBORU w Liście opisowej odmian ziemniaka pisze, że podstawowym warunkiem dobrych plonów jest wymiana sadzeniaków co najmniej co 4 lata. Zwraca też uwagę, że plony w gospodarstwach są w ostatnich latach o około 30% niższe niż w doświadczeniach na kwalifikowanych sadzeniakach.

Stonka ziemniaczana: kiedy zacząć liczyć larwy

Instytut Ochrony Roślin podaje ładną przyrodniczą wskazówkę: pierwsze chrząszcze wychodzą z gleby późną wiosną, gdy kwitną bez lilak, żarnowiec i jarzębina. Dzieje się to, gdy gleba do głębokości 25 cm ma około 14 °C przez co najmniej 23 dni. Masowy pojaw przypada zwykle wtedy, gdy kwitnie bez czarny i jaśmin, czyli najczęściej w połowie czerwca.

Samica może złożyć nawet 1000 jaj, zawsze na spodzie liści. Larwy przechodzą cztery stadia, a ostatnie schodzi do gleby, żeby się przepoczwarczyć. Po 2–3 tygodniach z poczwarek wychodzą chrząszcze pokolenia letniego.

Kiedy stonka staje się problemem? Według IOR-PIB jedno złoże jaj lub 15 larw na roślinie oznacza minimalne straty, a 60 larw na roślinie już istotne. Zniszczenie ponad 15% liści może obniżyć plon nawet o 28%. PIORiN ocenia, że bez ochrony stonka może zabrać od 30 do 90% plonu.

Choroby kwarantannowe: kiedy trzeba powiadomić inspekcję

Kilka chorób i szkodników ziemniaka podlega w Polsce urzędowej kontroli. Jeśli zobaczysz ich objawy, nie kompostuj bulw i skontaktuj się z wojewódzkim inspektoratem ochrony roślin i nasiennictwa.

Rak ziemniaka tworzy na bulwach narośla podobne do kalafiora. Jego zarodniki przeżywają w glebie kilkadziesiąt lat i przenoszą się nawet z ziemią na butach.

Bakterioza pierścieniowa daje objawy głównie na bulwach. Według IOR-PIB na przekroju widać kremowożółte, z czasem ciemniejące przebarwienie w kształcie pierścienia, a po ściśnięciu bulwy z wiązek wydostaje się śluz. Bakterie przenoszą się przede wszystkim z sadzeniakami, dlatego nie krój bulw do sadzenia. Na nieodkażonych powierzchniach i workach przeżywają do 10 lat.

Mątwik ziemniaczany to drobny nicień. Jego cysty przetrwają w glebie nawet 40 lat, a przy dużej liczebności plon spada nawet o 80%.

Płodozmian i przechowywanie

Instytut Ochrony Roślin podaje, że w uprawie integrowanej ziemniak nie powinien zajmować więcej niż 20–25% zmianowania. W praktyce oznacza to powrót na to samo miejsce najwcześniej po 4–5 latach. IHAR-PIB podaje podobne odstępy: 3–4 lata przeciw rizoktoniozie i 4–5 lat przeciw parchowi. Metodyka integrowanej produkcji przypomina też, żeby nie sadzić ziemniaków po łubinie, który choruje na czarną nóżkę.

Na zimę odkładaj tylko zdrowe, nieuszkodzone bulwy. Metodyka integrowanej produkcji ziemniaka podaje, że ziemniaki jadalne przechowuje się w temperaturze 4–6 °C, a sadzeniaki w 2–4 °C. Po 3–4 tygodniach przejrzyj zapas, bo wtedy ujawnia się sucha zgnilizna.

Gdy źródła się nie zgadzają

Odczyn gleby a parch. Ulotka PIORiN pisze, że parchowi sprzyjają gleby o pH powyżej 5,6. Metodyka integrowanej produkcji ziemniaka za optymalne dla ziemniaka uznaje pH 5,5–6,5 i ostrzega przed silnym porażeniem dopiero powyżej 6,5. Obie zgadzają się, że wapnowanie bezpośrednio pod ziemniaki zwiększa ryzyko parcha.

Temperatura a zaraza. Ulotka PIORiN mówi ogólnie o umiarkowanych temperaturach i deszczowych latach. Materiały IHAR-PIB podają liczby: 12–15 °C dla pierwszych infekcji i powyżej 18 °C dla szybszego rozwoju.

Czego nie podajemy. Nasze polskie źródła nie opisują szczegółowo objawów poszczególnych wirusów ani skutecznych domowych sposobów na stonkę i mszyce, dlatego ich tu nie polecamy.