Zaraza ziemniaczana
Brunatne plamy od brzegów liści i biały nalot od spodu po kilku deszczowych dniach? Sprawdź, jak rozpoznać zarazę, kiedy się jej spodziewać i co naprawdę chroni ziemniaki i pomidory.
W skrócie
Zaraza ziemniaczana, w fachowych źródłach zaraza ziemniaka, to choroba ziemniaków i pomidorów wywoływana przez Phytophthora infestans. Na liściach pojawiają się wodniste, brunatniejące plamy, a w wilgotne dni biały nalot od spodu. Na ziemniakach pojawia się zwykle w połowie czerwca. Chronią zdrowe sadzeniaki, odporniejsze odmiany i wysokie obsypywanie.
Czy to groźne? Bardzo groźna. Na niechronionych plantacjach ziemniaka w Polsce zabiera 25–55% plonu (IHAR-PIB).
Zaraza ziemniaczana czy zaraza ziemniaka?
To ta sama choroba. W ogrodach mówi się „zaraza ziemniaczana”, a Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa, Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin oraz Instytut Ogrodnictwa piszą „zaraza ziemniaka”. Sprawcą jest *Phytophthora infestans*. Specjaliści IHAR-PIB z Jadwisina nazywają ją organizmem grzybopodobnym.
Metodyka integrowanej ochrony ziemniaka Instytutu Ochrony Roślin pisze, że sprawca zarazy odgrywa wśród patogenów ziemniaka rolę pierwszoplanową. Według IHAR-PIB na niechronionych plantacjach choroba zabiera w Polsce 25–55% plonu. Dr Jolanta Kowalska z IOR-PIB dodaje, że zniszczenie 50–70% powierzchni liści całkowicie zatrzymuje przyrost plonu.
Zaraza atakuje nie tylko ziemniaki. Ulotka PIORiN wymienia wśród żywicieli inne uprawne i dziko rosnące rośliny zielne z rodziny psiankowatych, zwłaszcza pomidory. Metodyka Instytutu Ogrodnictwa dodaje do tej listy oberżynę. PIORiN zaznacza też, że w Unii Europejskiej zaraza nie jest agrofagiem kwarantannowym i nie podlega obowiązkowi zwalczania. Urzędowego obowiązku zwalczania więc nie ma, ale w ogrodzie warto działać szybko.
Na tej stronie opisujemy tylko zarazę. Inne choroby, z którymi łatwo ją pomylić, znajdziesz na stronach choroby ziemniaków i choroby pomidorów.
Objawy na ziemniakach: liście, łodygi, bulwy
Liście. Według ulotki PIORiN zaraza zaczyna się na brzegach liści. Plamy są wodniste i żółtawobrunatne, potem brunatnieją i stopniowo się powiększają. Gdy pogoda sprzyja chorobie, liście szybko gniją. W suchą pogodę gnicie się zatrzymuje, a zgniłe części liści zasychają i marszczą się. Dr Kowalska z IOR-PIB opisuje pierwsze objawy jako niewielkie, nieregularne, jasnozielone plamki, przede wszystkim na dolnych, najniżej położonych liściach.
Biały nalot. To najpewniejszy znak. PIORiN podaje, że pojawia się na spodniej stronie chorych liści w okresach deszczowych lub mglistych. Broszura IOR-PIB precyzuje miejsce: na pograniczu zdrowej i chorej części liścia. Najłatwiej zobaczysz go rano, bo metodyka integrowanej produkcji ziemniaka pisze, że nalot tworzy się we wczesnych godzinach porannych lub przy chłodnej, wilgotnej pogodzie.
Łodygi. Na łodygach pojawiają się brunatne plamy i biały nalot. PIORiN zwraca uwagę, że w czasie suchej, słonecznej pogody nalot na łodygach nie zanika. Według metodyki IOR-PIB objawy często zaczynają się w miejscu, gdzie ogonek liścia wyrasta z łodygi, lub na jej wierzchołku, a gdy obejmą cały obwód, łodyga się przełamuje.
Bulwy. Objawy widać w czasie zbioru, a niekiedy dopiero podczas przechowywania. To szaro-sine, wgłębne, niekształtne plamy. Miąższ pod plamą stopniowo, coraz głębiej, robi się rdzawobrunatny. Tak samo opisuje go broszura IOR-PIB. PIORiN dodaje, że gnijąca część jest twarda, a mokra robi się dopiero po wtórnym zakażeniu innymi drobnoustrojami.
Zaraza na pomidorach: jak ją rozpoznać
Poradnik sygnalizatora ochrony pomidora w gruncie, wydany przez Instytut Ogrodnictwa w 2017 r., opisuje objawy tak: na liściach pojawiają się ciemnozielone, wodniste, a następnie brunatniejące plamy, które szybko rozszerzają się na całą blaszkę. Na łodygach widać rozległe, brunatne nekrozy. Na owocach tworzą się szarozielone, potem brunatniejące plamy, a zgnilizna rozszerza się w głąb miąższu.
Starsza metodyka integrowanej ochrony pomidora w uprawie polowej dodaje dwa szczegóły. Przy wysokiej wilgotności na spodniej stronie liścia pojawia się białoszary nalot. Plamy tworzą się też na zawiązkach owoców we wczesnej fazie wzrostu: są szarozielone i szybko brązowieją.
Skąd zaraza bierze się na pomidorach? Metodyka Instytutu Ogrodnictwa odpowiada wprost: ziemniaki najczęściej stanowią pierwotne źródło zarazy, dlatego radzi unikać bezpośredniego sąsiedztwa obu upraw. To samo zaleca metodyka integrowanej produkcji ziemniaka: unikaj bliskiego sąsiedztwa ziemniaka i pomidora.
Pełny przegląd chorób pomidora, razem z szarą pleśnią i alternariozą, jest na stronie choroby pomidorów. O stanowisku i podlewaniu piszemy w poradniku uprawa pomidorów.
Pogoda, która wywołuje zarazę
Zaraza potrzebuje wody. PIORiN pisze, że choroba występuje w dużym nasileniu w lata z dużą liczbą dni z opadami deszczu, wysoką wilgotnością powietrza i umiarkowanymi temperaturami.
Źródła podają różne liczby, więc zestawiamy je obok siebie:
| Źródło | Temperatura | Wilgotność |
|---|---|---|
| IHAR-PIB Jadwisin | 12–15 °C sprzyja pierwszym infekcjom, powyżej 18 °C choroba rozwija się intensywniej | Podwyższona wilgotność względna powietrza |
| Metodyka integrowanej produkcji ziemniaka | Od 3 do 29 °C, optymalna 16–21 °C | Wilgotność względna powyżej 90% |
| IOR-PIB, broszura o uprawie ekologicznej | Powyżej 18 °C następuje infekcja liści, łodyg i bulw | Wilgotność względna powyżej 90% |
| Instytut Ogrodnictwa, pomidor w gruncie (poradnik z 2017 r. i metodyka z 2013 r.) | Optymalna około 21 °C według poradnika. W 15–20 °C zarodniki kiełkują w ciągu 2–3 godzin według metodyki | Wysoka wilgotność powietrza i długotrwałe zwilżenie liści |
Wniosek dla ogrodu jest prosty. Gdy przez kilka dni pada albo rano długo stoi mgła, a temperatura jest umiarkowana, oglądaj rośliny częściej. Metodyka Instytutu Ogrodnictwa dla pomidora pisze, że dni chłodne i deszczowe sprzyjają rozwojowi choroby, a w czasie suchej i upalnej pogody infekcja w uprawie polowej jest zahamowana.
Zarodniki przenoszą się z deszczem i wiatrem. Broszura IOR-PIB z 2010 r. mówi o odległości kilku kilometrów, a metodyka IOR-PIB dla doradców z 2017 r. podaje, że zarodniki mogą być przenoszone z wiatrem nawet na 70–80 km. Na większe odległości zaraza wędruje według PIORiN z bulwami, zainfekowaną glebą i obornikiem.
Kiedy zaraza pojawia się w Polsce
Na ziemniakach objawy pojawiają się według ulotki PIORiN zazwyczaj w połowie czerwca. Gdy pogoda mniej sprzyja chorobie, widać je dopiero w lipcu lub sierpniu. Metodyka integrowanej produkcji ziemniaka zaleca oglądać plantację co najmniej raz w tygodniu, od wschodów do uschnięcia łęcin. Zwraca też uwagę, że opóźnione sadzenie zwiększa zagrożenie zarazą. Terminy sadzenia podajemy na stronie kiedy sadzić ziemniaki.
Na pomidorach źródła Instytutu Ogrodnictwa podają dwa terminy. Poradnik sygnalizatora z 2017 r. pisze, że termin zależy ściśle od pogody, a najczęściej jest to czerwiec i lipiec. Metodyka z 2013 r. podaje, że zakażone ziemniaki są źródłem infekcji dla pomidorów pod koniec lipca i w sierpniu. Bezpiecznie jest więc pilnować pomidorów od czerwca aż do końca zbiorów.
Jak często patrzeć? Poradnik sygnalizatora radzi oglądać pomidory co 5–7 dni przez cały sezon, a w okresach zagrożenia, czyli przy dużej wilgotności powietrza i opadach, co 2–3 dni.
Skąd bierze się zaraza w ogrodzie
Zaraza nie pojawia się znikąd. Dr Kowalska z IOR-PIB pisze, że patogen zimuje w porażonych bulwach ziemniaka w postaci grzybni oraz w glebie jako zarodnik przetrwalnikowy. Poradnik Instytutu Ogrodnictwa dodaje, że zimuje też na resztkach roślinnych.
Metodyka integrowanej produkcji ziemniaka wymienia pięć źródeł infekcji: sterty odpadowe, sąsiednie uprawy, porażone sadzeniaki, samosiewy w uprawach następczych i glebę. Specjaliści IHAR-PIB wskazują te same miejsca innymi słowami: resztki porażonych roślin zostawione na polu, rośliny wyrastające z chorych bulw wyrzuconych przy sortowaniu i przebieraniu oraz porażone sadzeniaki. Metodyka IOR-PIB dla doradców nazywa sterty odpadowe jednym z ważniejszych źródeł pierwotnej infekcji.
W przydomowym ogrodzie oznacza to trzy proste rzeczy. Nie sadź bulw z plamami. Nie zostawiaj w ziemi i na brzegu grządki chorych ziemniaków, z których wiosną wyrosną samosiewy. Nie sadź ziemniaków i pomidorów tuż obok siebie.
Zapobieganie: sadzeniaki, obsypywanie, przerwa w uprawie
Specjaliści IHAR-PIB z Jadwisina wymieniają kilka sposobów, które ograniczają zarazę bez oprysków:
- Zdrowe sadzeniaki. Do sadzenia używaj tylko zdrowych bulw. - Podkiełkowanie. Podkiełkowane lub pobudzone sadzeniaki przesuwają wegetację na wcześniejszy termin. Broszura IOR-PIB podaje, że bulwy podkiełkowuje się na świetle, w temperaturze 10 °C. - Szerokie redliny i wysokie obsypywanie. Dobrze uformowane, szerokie redliny ograniczają według IHAR-PIB ryzyko kontaktu młodych bulw z zarodnikami. IOR-PIB zaleca wysokie obsypywanie roślin, żeby zmniejszyć możliwość zakażenia bulw. Metodyka IOR-PIB dodaje, że zbyt płytkie sadzenie może sprzyjać porażeniu bulw. - Przerwa w uprawie. Metodyka integrowanej produkcji każe przestrzegać 4-letniej przerwy w uprawie ziemniaka na tym samym polu. Dla pomidorów Instytut Ogrodnictwa zaleca bezwzględnie 4-letnią przerwę na tym samym polu. - Odchwaszczanie. Metodyka IOR-PIB zaznacza, że obecność chwastów zwiększa ryzyko zarazy.
Przy pomidorach Instytut Ogrodnictwa dodaje dwie rady. Nie sadź roślin za gęsto, bo przy dużym zagęszczeniu rośnie zagrożenie zarazą i szarą pleśnią. Podlewaj kroplowo, a nie po liściach. Poradnik sygnalizatora wymienia też odmiany pomidora odporne na zarazę: 'Fantasio F1', 'Juhas', 'Promyk' i 'Fobos F1' oraz tolerancyjne 'Lancet', 'Poranek' i 'Atol'. Metodyka zastrzega jednak, że często jest to tylko tolerancja.
Więcej o uprawie krok po kroku znajdziesz w poradniku uprawa ziemniaków.
Odporność odmian ziemniaka według COBORU
Dr Kowalska z IOR-PIB pisze, że uprawianie mniej podatnych odmian jest zdecydowanie najważniejszym czynnikiem ograniczającym zarazę. Zaznacza też uczciwie, że odmian w pełni odpornych na zarazę nie ma. W uprawie ekologicznej radzi wybierać odmiany z oceną co najmniej 5.
Oceny znajdziesz w Liście opisowej odmian COBORU. Odporność liści na zarazę podano tam w skali 9-stopniowej: 9 oznacza odporność bardzo dużą, 5 średnią, a 1 bardzo małą. W wydaniu z 2026 r. wśród odmian jadalnych wygląda to tak:
| Ocena odporności liści | Odmiany jadalne |
|---|---|
| 7 | 'Gardena' (średnio wczesna) |
| 5 | 'Tajfun' (średnio wczesna), 'Jelly' (średnio późna) |
| 4–5 | 'Magnolia' (wczesna), 'Jurek', 'Laskara', 'Olga', 'Otolia' (średnio wczesne) |
| 4 | 'Hestia', 'Lawenda', 'Owacja' (wczesne), 'Astana', 'Cyranka', 'Rima' (średnio wczesne) |
| 2 | 'Colomba', 'Impresja' (bardzo wczesne), 'Bellarosa', 'Vineta' (wczesne) |
Wszystkie bardzo wczesne odmiany jadalne z tej tabeli mają ocenę 2 lub 3. Jeśli zaraza co roku niszczy ci ziemniaki, wybierz odmianę z wyższą oceną. Tabela COBORU dotyczy tylko liści i nie podaje osobnej oceny odporności bulw. Pełne porównanie odmian jest na stronie odmiany ziemniaków.
Co zrobić, gdy zaraza już jest
Pomidory. Metodyka Instytutu Ogrodnictwa radzi usuwać rośliny porażone zarazą, bo zapobiega to namnażaniu się choroby w glebie. Poradnik sygnalizatora dodaje, żeby porażone rośliny usuwać sukcesywnie, a po sezonie usunąć też resztki roślinne.
Nać ziemniaków. Broszura IOR-PIB wymienia niszczenie naci ziemniaczanej wśród zabiegów ograniczających zarazę, a IHAR-PIB dodaje do nich właściwy termin zbioru. Metodyka integrowanej produkcji ziemniaka podaje, że łęciny niszczy się 10–21 dni przed zbiorem, między innymi po to, by przyspieszyć dojrzewanie skórki. Bulwy kopie się po około 3 tygodniach od zniszczenia łęcin.
Zbiór. Ta sama metodyka zaleca przy zarazie zbierać bulwy w czasie bezdeszczowej pogody i niszczyć resztki pożniwne. Gleba w czasie kopania powinna mieć przynajmniej 10 °C.
Bulwy. Przy sortowaniu odrzuć wszystkie bulwy z objawami chorób i uszkodzeniami. IOR-PIB zaleca niszczenie gnijących bulw i ostrzega, że porażone bulwy gniją w czasie przechowywania. Nie wyrzucaj ich na stertę w ogrodzie i nie zostawiaj na grządce, bo IHAR-PIB wymienia rośliny wyrastające z takich bulw wśród źródeł infekcji. Zdrowe ziemniaki jadalne metodyka każe przechowywać w 4–6 °C. Pamiętaj, że według PIORiN plamy zarazy mogą się pokazać dopiero w przechowalni, więc co jakiś czas przejrzyj zapas.
Środki ochrony roślin. Jeśli po nie sięgasz, stosuj tylko środki zarejestrowane w Polsce, ściśle według etykiety. Instytut Ogrodnictwa radzi zaczynać ochronę pomidorów z chwilą pierwszego zagrożenia roślin chorobą lub według wskazań sygnalizacji.
Gdy źródła się nie zgadzają
Temperatura. IHAR-PIB podaje 12–15 °C dla pierwszych infekcji i powyżej 18 °C dla szybszego rozwoju. Metodyka integrowanej produkcji ziemniaka podaje zakres 3–29 °C z optimum 16–21 °C, a poradnik Instytutu Ogrodnictwa optimum około 21 °C. Wszystkie źródła zgadzają się co do jednego: potrzebna jest wysoka wilgotność.
Termin na pomidorach. Poradnik sygnalizatora z 2017 r. mówi o czerwcu i lipcu, metodyka z 2013 r. o końcu lipca i sierpniu. Na naszej stronie o chorobach pomidorów podajemy termin z nowszego poradnika.
Zasięg zarodników. Broszura IOR-PIB z 2010 r. pisze o kilku kilometrach, metodyka IOR-PIB z 2017 r. o 70–80 km.
Czego nie podajemy. Nasze źródła nie mówią, czy bulwy z plamami zarazy nadają się do jedzenia po wykrojeniu chorych miejsc, ani czy chore rośliny można kompostować. Nie opisują też domowych oprysków, dlatego ich nie polecamy.
Objawy zarazy na ziemniaku i pomidorze
| Część rośliny | Ziemniak | Pomidor |
|---|---|---|
| Liście | Wodniste, żółtawobrunatne plamy na brzegach liści, potem brunatne i coraz większe. W deszczowe lub mgliste dni biały nalot na spodzie | Ciemnozielone, wodniste, potem brunatniejące plamy, które szybko zajmują całą blaszkę. Przy dużej wilgotności białoszary nalot na spodzie |
| Łodygi | Brunatne plamy i biały nalot, który nie znika nawet w suchą, słoneczną pogodę | Rozległe brunatne nekrozy, brązowieją też ogonki liści |
| Bulwy / owoce | Szaro-sine, wgłębne, niekształtne plamy na bulwach. Miąższ pod plamą brunatnieje | Szarozielone, potem brunatniejące plamy na owocach. Zgnilizna wchodzi w głąb miąższu |
| Kiedy | Zwykle od połowy czerwca | Najczęściej w czerwcu i lipcu, według starszej metodyki pod koniec lipca i w sierpniu |
Kalendarz ochrony
Co i kiedy robić, żeby chorób i szkodników było mniej. Środków chemicznych używaj tylko zarejestrowanych w Polsce i zgodnie z etykietą.
- Przed sadzeniemWybierz zdrowe sadzeniaki i odmianę z wyższą oceną odporności na zarazę. Podkiełkuj bulwy
- SadzenieNie opóźniaj sadzenia i nie sadź za płytko. Ziemniaki i pomidory posadź z dala od siebie
- Po wschodachObsypuj rośliny wysoko i odchwaszczaj. Oglądaj plantację co najmniej raz w tygodniu
- Od połowy czerwcaPo deszczowych i mglistych dniach szukaj plam i białego nalotu. Środki ochrony tylko zarejestrowane w Polsce, ściśle według etykiety
- Przed zbioremZniszcz łęciny 10–21 dni przed kopaniem
- Zbiór i przechowywanieKop w bezdeszczową pogodę, odrzuć bulwy z plamami, zniszcz resztki roślin. Ziemniaki jadalne trzymaj w 4–6 °C
Najczęstsze pytania
Jak wygląda zaraza ziemniaczana?
Na ziemniakach to wodniste, żółtawobrunatne plamy na brzegach liści, które brunatnieją i rosną. W deszczowe lub mgliste dni na spodzie liścia widać biały nalot. Na bulwach tworzą się szaro-sine, wgłębne plamy, a miąższ pod nimi brunatnieje.
Kiedy pojawia się zaraza ziemniaczana?
Na ziemniakach zwykle w połowie czerwca, a w mniej sprzyjające lata dopiero w lipcu lub sierpniu, podaje PIORiN. Na pomidorach w gruncie poradnik Instytutu Ogrodnictwa wskazuje najczęściej czerwiec i lipiec. Najwięcej zarazy jest w lata z wieloma deszczowymi dniami.
Czy zaraza ziemniaczana przechodzi z ziemniaków na pomidory?
Tak. Instytut Ogrodnictwa pisze, że ziemniaki najczęściej stanowią pierwotne źródło zarazy dla pomidorów. Dlatego obie metodyki, dla ziemniaka i dla pomidora, radzą unikać bliskiego sąsiedztwa tych upraw.
Jaka pogoda sprzyja zarazie ziemniaczanej?
Deszczowa, z wysoką wilgotnością powietrza i umiarkowaną temperaturą. IHAR-PIB podaje, że pierwszym infekcjom sprzyja 12–15 °C, a powyżej 18 °C choroba rozwija się intensywniej. Metodyka integrowanej produkcji ziemniaka mówi o wilgotności względnej powyżej 90%.
Czy są odmiany ziemniaków odporne na zarazę?
W pełni odpornych nie ma. W Liście opisowej COBORU z 2026 r. najwyższą ocenę odporności liści wśród odmian jadalnych ma 'Gardena' (7 w skali 9-stopniowej), a ocenę 5 mają 'Tajfun' i 'Jelly'. Bardzo wczesne odmiany mają oceny 2–3.
Co zrobić z ziemniakami porażonymi zarazą?
Przy sortowaniu odrzuć bulwy z plamami i zniszcz gnijące. Nie zostawiaj ich na grządce ani na stercie, bo rośliny wyrastające z chorych bulw są źródłem infekcji. Nie używaj ich jako sadzeniaków.
Czy zaraza ziemniaczana to choroba kwarantannowa?
Nie. PIORiN podaje, że Phytophthora infestans nie jest w Unii Europejskiej agrofagiem kwarantannowym i nie podlega obowiązkowi zwalczania.
Kalendarz ogrodnika na skrzynkę
Sezonowe przypomnienia o pracach w ogrodzie i nowe artykuły. Bez spamu.
Dziękujemy! Twój adres jest już na liście.
Źródła
Tę stronę napisaliśmy na podstawie poniższych źródeł.
- Zaraza ziemniaka (Phytophthora infestans). Groźna choroba ziemniaka (W. Karnkowski), Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN), 2025
- Integrowana ochrona plantacji ziemniaka przed chorobami (M. Pietraszko, J. Jankowska), Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin – PIB, Oddział w Jadwisinie, 2015
- Ochrona upraw ziemniaków w systemie rolnictwa ekologicznego (J. Kowalska), Instytut Ochrony Roślin – PIB, Poznań, 2010
- Metodyka integrowanej produkcji ziemniaka, wyd. 6, Instytut Ochrony Roślin – PIB, zatwierdzona przez Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa, 2024
- Metodyka integrowanej ochrony ziemniaka dla doradców (red. A. Wójtowicz, M. Mrówczyński), Instytut Ochrony Roślin – PIB, Poznań, 2017
- Lista opisowa odmian roślin rolniczych. Ziemniak, Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych (COBORU), 2026
- Poradnik sygnalizatora ochrony pomidora w gruncie (red. A. Czajka), Instytut Ogrodnictwa, Skierniewice, 2017
- Metodyka integrowanej ochrony pomidora w uprawie polowej (materiały dla producentów), Instytut Ogrodnictwa, Skierniewice, 2013