Pomidory Choroby i szkodniki Choroby pomidorów
Brązowe plamy na liściach, gnijące owoce albo więdnący krzak? Porównaj objawy ze zdjęciami i sprawdź, co pomaga.
W skrócie
Najgroźniejsza choroba pomidorów to zaraza ziemniaka: brunatne, szybko rosnące plamy na liściach i owocach. Często spotkasz też szarą pleśń, mączniaka prawdziwego i alternariozę. Czarna, wgłębiona plama na spodzie owocu to zwykle sucha zgnilizna wierzchołkowa, czyli zaburzenie, a nie choroba.
Jaki problem widzisz?
.jpg){kind=link}
Wilgoć: od niej zaczyna się większość chorób
Prawie wszystkie groźne choroby pomidorów potrzebują wody na liściach. Zaraza ziemniaka rozwija się przy długim zwilżeniu liści, alternarioza wymaga kilkunastu godzin mokrych liści, a szarej pleśni sprzyjają chłodne noce z rosą trwającą 8–10 godzin.
Instytut Ogrodnictwa w metodyce integrowanej ochrony pomidora pod osłonami pisze, że chorobom grzybowym i bakteryjnym sprzyja też gleba lub podłoże chłodniejsze niż 15 °C oraz skraplanie się pary wodnej na liściach i owocach przy wilgotności powyżej 90%. Nawadnianie kroplowe ogranicza zwilżanie roślin, a więc i ryzyko.
Za suche powietrze też szkodzi, tylko inaczej: sprzyja przędziorkom i mszycom. Dlatego metodyka integrowanej produkcji zaleca pod osłonami wilgotność około 65% po posadzeniu i 60% w czasie kwitnienia i owocowania. Duże wahania wilgotności w okresie owocowania powodują pękanie owoców.
Pomidory w gruncie i pod osłoną: inne zagrożenia
W gruncie największym problemem jest zaraza ziemniaka, która pojawia się zwykle w czerwcu i lipcu. Instytut Ogrodnictwa radzi oglądać rośliny co 5–7 dni, a w czasie deszczu i dużej wilgotności co 2–3 dni. Od połowy czerwca do końca sezonu groźna jest alternarioza, która pod osłonami występuje rzadko.
W gruncie pomidory atakuje też stonka ziemniaczana, szczególnie gdy sadzisz je w drugiej połowie maja, akurat gdy chrząszcze wychodzą z gleby.
Pod osłonami częściej spotkasz szarą pleśń, mączniaka prawdziwego, mączlika i przędziorki. Zaraza też tam wchodzi: Instytut Ogrodnictwa radzi stawiać szklarnie z dala od zbiorników wodnych, łąk, miejsc z mgłami i pól ziemniaków, a przy zagrożeniu oglądać rośliny co najmniej dwa razy w tygodniu.
Fuzaryjne więdnięcie występuje głównie w szklarniach i pod folią, ale w gorące lata trafia się też w gruncie, gdy temperatura przekracza 28 °C.
Pomidory i ziemniaki: dlaczego nie obok siebie
Pomidory i ziemniaki to bliscy krewni i mają wspólnych wrogów. Zaraza ziemniaka przechodzi z jednych na drugie, stąd zalecenie, żeby nie sadzić pomidorów obok ziemniaków. Alternarioza też atakuje oba gatunki, dlatego Instytut Ogrodnictwa radzi nie uprawiać ich na tym samym miejscu przez 3–4 lata.
Wirus Y ziemniaka (PVY) przenoszą mszyce. Według poradnika Instytutu Ogrodnictwa około 40% bulw ziemniaka jest nim zakażonych, więc pole ziemniaków jest źródłem wirusa. Na pomidorach daje mozaikę, przewężenia i zwijanie liści. Nie sadź pomidorów obok ziemniaków, papryki i tytoniu i usuwaj chwasty wieloletnie wokół grządki.
Wirusy: czego nie wyleczysz
Na wirusy nie ma środków. Instytut Ogrodnictwa wymienia na pomidorach między innymi mozaikę pomidora (ToMV), mozaikę pepino (PepMV), wirus Y ziemniaka (PVY) i brązową plamistość pomidora (TSWV), którą przenoszą wciornastki.
Wirus mozaiki pepino łatwo przenosi się na rękach, ubraniach i narzędziach. Poradnik podaje, że materiał zakaźny przetrwał w szklarni około 3 miesiące po poprzedniej uprawie. Wirus mozaiki pomidora w chłodne i deszczowe lata może w gruncie obniżyć plon nawet o 80%.
Co możesz zrobić: sadź zdrową rozsadę, myj ręce i odkażaj narzędzia, chore rośliny szybko usuwaj i pal, zwalczaj mszyce i wciornastki, wybieraj odmiany tolerancyjne.
Jesienią: przygotuj szklarnię na przyszły rok
Po sezonie usuń wszystkie resztki roślin. Wiele chorób w nich przetrwa: alternarioza 2–3 lata, wirus mozaiki pomidora do dwóch lat, a sklerocja zgnilizny twardzikowej nawet 10 lat w glebie.
Instytut Ogrodnictwa zaleca odkażać szklarnię, narzędzia, sznurki i doniczki, a po każdej uprawie także maty. Metodyka integrowanej produkcji odradza używanie podłoża, w którym rosły warzywa psiankowate lub dyniowate, i nie zaleca sadzenia pomidorów po tych roślinach.
Wiosną pamiętaj o rozsadzie. Choroby takie jak rak bakteryjny i fuzarioza mogą przyjść z nasionami lub zakażonym podłożem, więc kupuj zdrowe nasiona i rozsadę z pewnego źródła. Więcej o terminach przeczytasz na stronie kiedy sadzić pomidory, a o pielęgnacji w poradniku uprawa pomidorów.
Szybkie rozpoznanie po objawach
| Co widzisz | Prawdopodobna przyczyna |
|---|---|
| Ciemnozielone, wodniste plamy na liściach, szybko brunatnieją, na brzegu biało-szary nalot | Zaraza ziemniaka |
| Suche, ciemnobrązowe plamy z koncentrycznymi pierścieniami | Alternarioza |
| Brunatnoszare plamy z szarym, pylącym nalotem na liściach, łodygach i owocach | Szara pleśń |
| Biały, mączysty nalot na liściach, najpierw w dolnej części rośliny | Mączniak prawdziwy |
| Czarna, wgłębiona plama na wierzchołku owocu | Sucha zgnilizna wierzchołkowa |
| Dolne liście żółkną, często z jednej strony, roślina więdnie w upał | Fuzaryjne więdnięcie |
| Mokra zgnilizna łodygi z białą, watowatą grzybnią | Zgnilizna twardzikowa |
| Zielona lub żółta mozaika, liście nitkowate lub paprotkowate | Mozaika pomidora (wirus) |
| Na owocach ciemne punkty z jasną obwódką, więdnięcie | Rak bakteryjny |
| Liście lepkie, na spodzie drobne białe owady | Mączlik szklarniowy |
| Zdeformowane, żółknące liście i wierzchołki, lepka spadź | Mszyce |
| Żółte, mozaikowe przebarwienia, delikatna pajęczyna | Przędziorek |
| Zjedzone liście, zostają tylko nerwy | Stonka ziemniaczana |
Zaraza ziemniaka
.jpg){kind=link}
- Jak rozpoznać
- Na liściach pojawiają się najpierw ciemnozielone, wodniste plamy, które szybko brunatnieją i się powiększają. Na łodygach widać brunatne nekrozy, a na owocach szarozielone, potem brunatne plamy. Przy dużej wilgotności na granicy zdrowej i chorej tkanki tworzy się biało-szary nalot.
- Skąd się bierze
- Lęgniowiec Phytophthora infestans. Sprzyja mu długie zwilżenie liści i duża wilgotność. Tkanki zakażają się najszybciej w około 21 °C, a przy około 18 °C i dużej wilgotności choroba rozprzestrzenia się epidemicznie.
- Co robić
- Usuwaj porażone rośliny, a po sezonie wszystkie resztki. Jeśli potrzebna jest ochrona chemiczna, stosuj tylko środki dopuszczone w Polsce, zgodnie z etykietą.
- Jak zapobiegać
- Nie sadź pomidorów obok ziemniaków, zbyt gęsto, w obniżeniach terenu ani przy zbiornikach wodnych. Sadź zdrową rozsadę. Instytut Ogrodnictwa wymienia odmiany odporne: Fantasio F1, Juhas, Promyk, Fobos F1.
Czy to groźne? Bardzo groźna. Pod osłonami straty mogą sięgać 50%.
↑ Wróć do listyAlternarioza
- Jak rozpoznać
- Na liściach suche, ciemnobrązowe, nieregularne plamy z koncentrycznymi pierścieniami. Na dojrzałych owocach, przy szypułce, pojawiają się plamy z aksamitnym nalotem zarodników.
- Skąd się bierze
- Grzyb Alternaria solani. Sprzyja mu temperatura powyżej 25 °C i duża wilgotność, a liście muszą być mokre przez kilkanaście godzin. Grzyb przeżywa 2–3 lata w glebie i resztkach roślin.
- Co robić
- Usuwaj porażone liście. Jeśli potrzebna jest ochrona chemiczna, stosuj tylko środki dopuszczone w Polsce, zgodnie z etykietą.
- Jak zapobiegać
- Wysiewaj zdrowe nasiona. Nie uprawiaj pomidorów i ziemniaków na tym samym miejscu przez 3–4 lata.
Szara pleśń
- Jak rozpoznać
- Na liściach i łodygach brunatnoszare plamy pokryte szarym, pylącym nalotem zarodników. Na owocach wodniste plamy, owoce gniją i opadają.
- Skąd się bierze
- Grzyb Botrytis cinerea. Rozwija się w 0–30 °C, najlepiej w 15–20 °C. Sprzyjają mu duża wilgotność, chłodne noce z rosą, słabe światło i osłabione rośliny. Pod osłonami groźna jest wilgotność powyżej 95%.
- Co robić
- Usuwaj porażone części roślin. W szklarni i tunelu obniż wilgotność, wietrz i usuwaj najstarsze liście, ogonki liściowe obcinaj tuż przy łodydze.
- Jak zapobiegać
- Nie sadź za gęsto ani w niskich, wilgotnych miejscach.
Mączniak prawdziwy
- Jak rozpoznać
- Na górnej stronie liści drobne okrągłe plamki, które się zlewają, a potem biały, mączysty nalot grzybni. Liście zamierają. Najpierw choruje dolna część rośliny.
- Skąd się bierze
- Grzyb Oidium lycopersici. Zarodniki kiełkują przy wilgotności powyżej 70% i temperaturze 20–28 °C. Roznosi je powietrze.
- Co robić
- Usuwaj porażone liście. Jeśli potrzebna jest ochrona chemiczna, stosuj tylko środki dopuszczone w Polsce, zgodnie z etykietą.
Sucha zgnilizna wierzchołkowa
- Jak rozpoznać
- Na wierzchołku owocu, po przeciwnej stronie niż szypułka, pojawia się ciemna, wgłębiona plama.
- Skąd się bierze
- To nie choroba, tylko niedobór wapnia w wierzchołkowej części owocu. Niedobór wody w podłożu zakłóca pobieranie i transport wapnia.
- Co robić
- Podlewaj regularnie, tak żeby podłoże nie przesychało. Pod osłoną pilnuj właściwej wilgotności powietrza.
- Jak zapobiegać
- Równomierne podlewanie. Instytut Ogrodnictwa zaleca pod osłonami wilgotność powietrza około 65% po posadzeniu i 60% w czasie kwitnienia i owocowania.
Czy to groźne? Nie zaraża innych roślin. To zaburzenie odżywiania.
↑ Wróć do listyFuzaryjne więdnięcie
- Jak rozpoznać
- Dolne liście żółkną, często tylko z jednej strony rośliny. W gorące, słoneczne dni roślina więdnie. Wiązki przewodzące w łodydze są brązowe.
- Skąd się bierze
- Grzyb Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici. Silnie rozwija się powyżej 28 °C przy mocnym słońcu, na glebach kwaśnych i przy dużej ilości azotu amonowego. Częściej występuje pod osłonami, w gruncie w gorące lata.
- Co robić
- Usuń i spal porażone rośliny.
- Jak zapobiegać
- Uprawiaj odmiany odporne, sadź zdrową rozsadę, odkażaj podłoże.
Zgnilizna twardzikowa
.jpg){kind=link}
- Jak rozpoznać
- Na łodygach i owocach mokra zgnilizna pokryta białym, obfitym nalotem grzybni. Później w środku łodygi tworzą się czarne sklerocja.
- Skąd się bierze
- Grzyb Sclerotinia sclerotiorum. Rozwija się w 5–30 °C, najlepiej w 15–18 °C, przy dużej wilgotności gleby i powietrza. Sklerocja przeżywają w glebie nawet 10 lat.
- Co robić
- Ostrożnie usuń silnie porażone rośliny razem z resztkami.
- Jak zapobiegać
- Nie sadź za gęsto, regularnie odchwaszczaj, czyść narzędzia i skrzynki.
Mozaika pomidora (ToMV)
- Jak rozpoznać
- Zielona lub żółta mozaika, czyli nierównomierne zabarwienie liści. Liście mogą być nitkowate lub paprotkowate, owoców jest mniej, a na owocach pojawiają się żółte lub zamierające plamy.
- Skąd się bierze
- Wirus mozaiki pomidora. Przenosi się głównie przy usuwaniu pędów i liści oraz przy zbiorze. W resztkach i suchej glebie przeżywa do dwóch lat.
- Co robić
- Nie ma bezpośredniej metody zwalczania wirusa. Szybko usuń i spal chore rośliny, odkaż narzędzia.
- Jak zapobiegać
- Sadź zdrowe rośliny, uprawiaj odmiany tolerancyjne, nasiona zbieraj tylko z roślin wolnych od wirusa.
Rak bakteryjny pomidora
- Jak rozpoznać
- Pierwszy objaw to więdnięcie. Na liściach drobne żółtobrunatne plamki, liście się zwijają i zasychają. Na owocach tworzą się tak zwane ptasie oczka, ciemne punkty z jasną obwódką. Na przekroju łodygi wiązki przewodzące są brązowe.
- Skąd się bierze
- Bakteria Clavibacter michiganensis subsp. michiganensis. Najszybciej rozwija się w 25–28 °C.
- Co robić
- Usuń chore rośliny. Poradnik Instytutu Ogrodnictwa z 2017 r. opisuje go jako organizm kwarantannowy, więc przy podejrzeniu skontaktuj się z PIORiN.
- Jak zapobiegać
- Używaj zdrowych nasion, odkażaj szklarnię, sznurki i doniczki. Pędy usuwaj bez noża. Po wystąpieniu choroby nie sadź pomidorów na tym miejscu przez co najmniej 2 lata, w gruncie przez 3–4 lata.
Czy to groźne? Groźna. Po jej wystąpieniu trzeba zrobić przerwę w uprawie pomidorów.
↑ Wróć do listyMączlik szklarniowy
- Jak rozpoznać
- Hamuje wzrost pędów i pogarsza jakość owoców. Na spadzi, którą wydziela, rozwijają się grzyby sadzakowe, które pokrywają liście i owoce.
- Skąd się bierze
- Trialeurodes vaporariorum. Najlepiej rozwija się w 23–25 °C i może dać do 8 pokoleń w roku.
- Co robić
- Zaraz po posadzeniu zawieś żółte tablice lepowe, jedną na 20–25 m², i co tydzień oglądaj obie strony liści. Do zwalczania biologicznego doradzi dostawca organizmów pożytecznych. Jeśli potrzebna jest chemia, tylko środki dopuszczone w Polsce, zgodnie z etykietą.
Mszyce
- Jak rozpoznać
- Liście i wierzchołki pędów są zdeformowane i żółkną, roślina słabiej rośnie. Na spadzi rozwijają się grzyby sadzakowe.
- Skąd się bierze
- Najczęściej mszyca brzoskwiniowa i mszyca smugowa. Mszyca brzoskwiniowa najlepiej rozwija się w około 23 °C i przy wilgotności około 75%. Na pomidory przelatuje w maju i czerwcu.
- Co robić
- Od posadzenia oglądaj rośliny co tydzień i reaguj przy pierwszych koloniach. Mszyce przenoszą wirusy.
- Jak zapobiegać
- Nie sadź pomidorów obok brzoskwiń i moreli, usuwaj chwasty, na których żerują mszyce.
Przędziorek chmielowiec
.jpg){kind=link}
- Jak rozpoznać
- Na górnej stronie liści żółte, mozaikowe przebarwienia. Przy silnym porażeniu liście żółkną, opadają, a w suchym powietrzu pokrywa je pajęczyna.
- Skąd się bierze
- Tetranychus urticae. Samice zimujące budzą się w 12–13 °C, gdy dzień trwa dłużej niż 14 godzin. W 25 °C i około 70% wilgotności pokolenie rozwija się w 9 dni. Sprzyja mu suche powietrze.
- Co robić
- Co tydzień oglądaj spód liści. Do zwalczania biologicznego doradzi dostawca organizmów pożytecznych.
Stonka ziemniaczana
- Jak rozpoznać
- Chrząszcze i larwy zjadają tkankę liści między nerwami, zostawiając same nerwy. Mogą ogołocić całą roślinę.
- Skąd się bierze
- Leptinotarsa decemlineata. Chrząszcze wychodzą z gleby, gdy ma ona ponad 14 °C, zwykle od początku maja do połowy czerwca.
- Co robić
- Instytut Ogrodnictwa radzi wcześnie posadzić na brzegach pola młode ziemniaki jako rośliny pułapkowe i zbierać z nich chrząszcze. Podaje też, że na larwy działa Bacillus thuringiensis ssp. tenebrionis.
- Jak zapobiegać
- Najbardziej narażone są pomidory sadzone do gruntu w drugiej połowie maja. Pomaga płodozmian i odchwaszczanie.
Kalendarz ochrony
Co i kiedy robić, żeby chorób i szkodników było mniej. Środków chemicznych używaj tylko zarejestrowanych w Polsce i zgodnie z etykietą.
- Przed sadzeniemszklarniaOdkaż szklarnię, narzędzia, sznurki i doniczki. Nie używaj podłoża po psiankowatych i dyniowatych
- Od posadzeniaszklarniaZawieś żółte tablice lepowe, jedną na 20–25 m², i co tydzień oglądaj liście z obu stron
- Maj–czerwiecgruntSzukaj stonki ziemniaczanej i pierwszych kolonii mszyc
- Czerwiec–lipiecgruntCo 5–7 dni, a w deszczowe dni co 2–3 dni, szukaj objawów zarazy ziemniaka
- Od połowy czerwcagruntSprawdzaj, czy nie ma plam alternariozy
- Cały sezonWietrz, podlewaj pod roślinę, usuwaj porażone liście i owoce
- Po zbiorachUsuń wszystkie resztki roślin i maty po uprawie
Najczęstsze pytania
Dlaczego pomidory czernieją od spodu?
Czarna, wgłębiona plama na wierzchołku owocu to sucha zgnilizna wierzchołkowa. To niedobór wapnia w owocu wywołany niedoborem wody w podłożu, a nie choroba zakaźna. Pomaga równomierne podlewanie. Jeśli brunatne plamy są też na liściach i łodygach, a na brzegach biały nalot, to zaraza ziemniaka.
Czym pryskać pomidory na choroby?
Tylko środkami ochrony roślin dopuszczonymi w Polsce i tylko zgodnie z etykietą. Lista dopuszczonych środków się zmienia, więc sprawdzaj ją przed zakupem. Na wirusy nie ma środków, a na suchą zgniliznę wierzchołkową oprysk nie pomoże.
Dlaczego żółkną liście pomidorów?
Jeśli dolne liście żółkną z jednej strony, a roślina więdnie w upał, to może być fuzaryjne więdnięcie. Żółte, mozaikowe przebarwienia i pajęczyna wskazują na przędziorka. Lepkie liście z białymi owadami na spodzie to mączlik, a żółknące, zdeformowane wierzchołki to mszyce.
Dlaczego pękają pomidory?
Metodyka integrowanej produkcji pomidorów pod osłonami podaje, że owoce pękają przy dużych wahaniach wilgotności powietrza i przy wysokiej wilgotności w czasie owocowania.
Kiedy pomidory chorują na zarazę?
W gruncie zwykle w czerwcu i lipcu, gdy liście długo są mokre. Choroba rozprzestrzenia się najszybciej przy około 18–21 °C i dużej wilgotności. W tym czasie oglądaj rośliny co 5–7 dni, a w deszczowe dni co 2–3 dni.
Czy są odmiany pomidorów odporne na zarazę?
Poradnik Instytutu Ogrodnictwa dla pomidora gruntowego wymienia odmiany odporne na zarazę ziemniaka: Fantasio F1, Juhas, Promyk i Fobos F1. Odporność nie zastąpi jednak dobrego stanowiska i przewiewnej rozstawy.
Kalendarz ogrodnika na skrzynkę
Sezonowe przypomnienia o pracach w ogrodzie i nowe artykuły. Bez spamu.
Dziękujemy! Twój adres jest już na liście.
Źródła
Tę stronę napisaliśmy na podstawie poniższych źródeł.
- Poradnik sygnalizatora ochrony pomidora uprawianego pod osłonami (red. G. Łabanowski), Instytut Ogrodnictwa, Skierniewice, 2017
- Poradnik sygnalizatora ochrony pomidora w gruncie (red. A. Czajka), Instytut Ogrodnictwa, Skierniewice, 2017
- Metodyka integrowanej ochrony pomidora pod osłonami (materiały dla producentów, aktualizacja 2020), Instytut Ogrodnictwa, Skierniewice, 2020
- Metodyka integrowanej produkcji pomidorów pod osłonami (wyd. 4 zmienione), Instytut Ogrodnictwa (PIB), zatwierdzona przez Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN), 2023