Ogrodnik ABC
Ziemniaki Zbiory i przechowywanie

Jak przechowywać ziemniaki

Ziemniaki do wiosny przetrwają tylko w ciemnym, chłodnym i wilgotnym miejscu. Za zimno, to słodną. Za ciepło, to kiełkują. Na świetle gromadzą gorzkie glikoalkaloidy.

W skrócie

Najpierw przez około 2 tygodnie trzymaj ziemniaki w 12–18 °C, żeby obeschły i zagoiły rany. Potem stopniowo je schłódź i przechowuj w 4–6 °C, przy wilgotności powietrza 90–95%, w ciemności. W ciepłej spiżarni wytrzymają najwyżej 3 tygodnie, w chłodnej piwnicy od października do marca lub kwietnia.

Kobieta kopie ziemniaki w ogrodzie
Zdjęcie: Luigi Guarino, CC BY 2.0, źródło

Trzy rzeczy, o które chodzi: chłód, wilgoć i ciemność

Ziemniak po wykopaniu jest żywy. Oddycha, traci wodę, a gdy wyjdzie ze spoczynku, zaczyna kiełkować. Przechowywanie polega na tym, żeby wszystkie te procesy jak najbardziej spowolnić.

Opieramy się na trzech polskich źródłach. Pierwsze to Metodyka integrowanej produkcji ziemniaka z Instytutu Ochrony Roślin, zatwierdzona przez Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Drugie to materiały dr. Wojciecha Nowackiego z Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Jadwisinie. Trzecie to porady dla gospodarstw domowych, które przygotował Mieczysław Łepkowski, główny specjalista do spraw roślin okopowych w Wielkopolskim Ośrodku Doradztwa Rolniczego w Poznaniu. O zielonych ziemniakach piszemy na podstawie przeglądu badań Ewy Cieślik z Akademii Rolniczej w Krakowie.

Temperatura. Ziemniaki jadalne przechowuje się według metodyki w 4–6 °C. Sadzeniaki w 2–6 °C, a ziemniaki dla przetwórstwa spożywczego w 6–8 °C.

Wilgotność. Metodyka i IHAR-PIB podają wilgotność powietrza 90–95%. Łepkowski pisze o korzystnej wilgotności 90%.

Ciemność. Metodyka każe maksymalnie ograniczyć w przechowalni dostęp gryzoni i światła oraz zapewnić właściwe wietrzenie.

Jak uprawiać ziemniaki, żeby dobrze się przechowywały, piszemy w artykule Uprawa ziemniaków.

Wykopki: temperatura ma znaczenie

Wiele szkód powstaje już w dniu wykopków, a widać je dopiero w piwnicy.

Kop w cieple. Metodyka podaje, że podczas zbioru temperatura powinna wynosić około 15 °C. Przy zbiorze w temperaturze około 5 °C liczba mechanicznie uszkodzonych bulw rośnie trzykrotnie. Bardzo duże uszkodzenia następują już w -0,7 °C.

Skórka. Na plantacjach nać niszczy się 10–21 dni przed planowanym zbiorem, a kopie po około 3 tygodniach. Metodyka wyjaśnia, że to przyspiesza dojrzewanie skórki.

Z małej wysokości. Metodyka zaleca, żeby wysokość, z której bulwy spadają z kosza maszyny na przyczepę, nie przekraczała 30 cm.

Sucha pogoda. Przy opisie suchej zgnilizny metodyka radzi kopać w suchą pogodę, gdy temperatura powietrza przekracza 8 °C, unikać uszkodzeń i odrzucać bulwy porażone lub uszkodzone.

Uszkodzenia kosztują. Nowacki pokazuje dane z badań, według których straty w czasie przechowywania rosną wraz z odsetkiem uszkodzonych bulw.

Słońce. Nie zostawiaj wykopanych ziemniaków na polu na kilka dni. Ewa Cieślik przytacza badania, według których bulwy pozostawione na polu po zbiorze już po trzech dniach zawierały 10 razy więcej glikoalkaloidów niż w dniu zbioru. Więcej piszemy o tym niżej.

Pierwsze dwa tygodnie: osuszanie i gojenie ran

Świeżo wykopane ziemniaki nie powinny od razu trafić do zimnej piwnicy.

Metodyka. Okres przygotowawczy trwa około 2 tygodni. Jego celem jest osuszenie bulw, dojrzewanie skórki i wygojenie ran. Osuszanie odbywa się w temperaturze 12–18 °C przy wilgotności 75–95% i wietrzeniu przez 10–24 godziny na dobę.

IHAR-PIB. Nowacki dzieli ten okres na dwa etapy: osuszanie przez 3–5 dni przy wilgotności 75–95% i dojrzewanie z gojeniem ran przez 10–15 dni przy wilgotności 90–95%, oba w 12–18 °C.

W domu. Łepkowski pisze, że ziemniaki jadalne trzeba w pierwszym okresie osuszyć, dać dojrzeć skórce i zabliźnić uszkodzenia. Najlepiej przewietrzać je w temperaturze około 15 °C przez około 2 tygodnie.

Wszystkie trzy źródła mówią więc to samo: około dwóch tygodni w umiarkowanym cieple i w przewiewie.

Potem zrób przegląd. Metodyka opisuje sortowanie, które dzieli bulwy na jadalne, sadzeniaki i odpad. Podaje, że odrzucanie bulw chorych, uszkodzonych, niedojrzałych i brudnych zmniejsza straty w czasie długiego przechowywania.

Schładzanie: powoli, przez kilka tygodni

Po okresie gojenia ziemniaki schładza się stopniowo.

Ile stopni na dobę. Tu źródła różnią się nieco liczbami. Metodyka podaje schładzanie od 0,3 do 1 °C na dobę. Nowacki z IHAR-PIB podaje 0,2–0,5 °C na dobę przez 20–25 dni. Oba źródła zgadzają się co do zasady: powoli, a nie z dnia na dzień.

W domu. Łepkowski pisze, że w kolejnych kilkunastu dniach ziemniaki powinny zostać schłodzone aż do 5 °C.

Piwnica wolnostojąca. Łepkowski pisze, że wentylacja jest w niej naturalna, a jesienią temperaturę 4–6 °C pomaga utrzymać otwieranie okienek.

Dlaczego ziemniaki robią się słodkie

Słodkawy smak gotowanych ziemniaków to znak, że było im za zimno.

Metodyka wyjaśnia, że w temperaturze poniżej 6 °C w bulwach przybywa cukrów, co objawia się słodkim posmakiem ziemniaków. Dlatego ziemniaki do przetwórstwa, na przykład na frytki i chipsy, przechowuje się w 6–8 °C. Muszą mieć mało cukrów redukujących.

Metodyka ostrzega też, że zbyt niska temperatura może spowodować przemrożenie bulw, a w efekcie zmianę ich smaku na słodki.

Podgrzanie przed użyciem. Metodyka podaje, że podniesienie temperatury przechowywania przed końcem okresu przechowywania, czyli tak zwane rekondycjonowanie, obniża zawartość cukrów redukujących.

Dlaczego ziemniaki kiełkują

Za ciepło. Metodyka pisze, że zbyt wysoka temperatura może spowodować przedwczesne kiełkowanie, przez które bulwy mogą stać się nieprzydatne do spożycia.

Ciepła, sucha piwnica. Łepkowski opisuje piwnice, w których jest za ciepło i za sucho. Bulwy szybko traciły w nich jędrność i kiełkowały.

Odmiana. Nowacki podaje, że początek kiełkowania zależy od długości spoczynku odmiany, intensywności kiełkowania i temperatury przechowywania. Które odmiany mają długi okres spoczynku, piszemy w artykule Odmiany ziemniaków.

W przechowalniach towarowych kiełkowanie hamuje się środkami chemicznymi. Nowacki pisze, że takie zabiegi wykonuje się 3–4 tygodnie po zbiorze, gdy bulwy są suche, a rany zagojone. W domowej piwnicy źródła wskazują inne sposoby: właściwą temperaturę i odmianę o długim okresie spoczynku.

Zielone ziemniaki: dlaczego ciemność jest ważna

Świeżo wykopane młode ziemniaki
Świeżo wykopane młode ziemniaki Zdjęcie: Kolforn, CC BY-SA 4.0, źródło

Na świetle w bulwach przybywa glikoalkaloidów. Ewa Cieślik z Katedry Żywienia Człowieka Akademii Rolniczej w Krakowie zebrała wyniki badań na ten temat. Główne glikoalkaloidy ziemniaka to α-solanina (około 40%) i α-chakonina (około 60%).

Słońce. Ziemniaki wystawione na słońce przez 2–4 godziny zmieniały się niewiele. Istotny wzrost glikoalkaloidów odnotowano po 6 godzinach nasłoneczniania.

Pole. Bulwy pozostawione na polu po zbiorze już po trzech dniach zawierały 10 razy więcej glikoalkaloidów niż w dniu zbioru.

Sztuczne światło. Też podnosiło ich zawartość, średnio 4,5 razy. Szczególnie wrażliwe na światło są młode bulwy.

Ciemność. W ciemności bulwy gromadziły tylko nieznaczne ilości glikoalkaloidów, nawet w temperaturze 28 °C. Przezroczyste worki z tworzywa zwiększały ich zawartość, a najlepszym opakowaniem w badaniach okazały się papierowe torby wyłożone od środka czarną folią.

Uszkodzenia. Według przytaczanych badań obicia i skaleczenia też podnoszą zawartość glikoalkaloidów, w jednym z badań około dziesięciokrotnie w ciągu tygodnia.

Kiełki. Mogą zawierać około 20 razy więcej glikoalkaloidów niż bulwa.

Ile to dużo. Przyjmuje się, że ziemniaki powinny zawierać mniej niż 20 mg glikoalkaloidów na 100 g świeżej masy. Autorka uważa, że lepiej, gdy po zbiorze jest ich poniżej 5 mg. Powyżej 10 mg na 100 g ziemniaki mają ostry, gorzki smak. Ostrzega też, że zatrucia może powodować skarmianie zwierząt ziemniakami skiełkowanymi i zazielenionymi.

Obieranie. Większość glikoalkaloidów jest w skórce lub tuż pod nią. Według przytaczanych badań obranie może zmniejszyć ich zawartość nawet o 90%. Gotowanie i pieczenie nie obniżają jej wyraźnie. Autorka radzi obierać ziemniaki grubiej, zwłaszcza późną wiosną, po długim przechowywaniu.

Łepkowski radzi w spiżarni osłonić ziemniaki ciemnym materiałem, który przepuszcza powietrze.

Piwnica, spiżarnia czy kopiec

Łepkowski opisuje kilka miejsc, które spotyka się w domach.

Piwnica wolnostojąca. To najlepsze z nich. Typowa ma zagłębienie 100–150 cm i szerokość około 250 cm. Ziemniaki usypuje się w niej luzem, do wysokości 120 cm. Powietrze dostaje się nad pryzmę i od góry wnika w jej głąb. Temperaturę trzeba utrzymać w zakresie 4–6 °C, a przed mrozem dobrze jest dodatkowo okryć ziemniaki materiałem izolacyjnym. Ziemniaki przechowuje się tam od października do początku kwietnia.

Piwnica pod domem. Ma zwykle około 10 m² i 220–250 cm wysokości. Ziemniaki trzyma się w drewnianej skrzyni albo w workach siatkowych. Temperatura zależy od pogody i od sąsiednich pomieszczeń. Ziemniaki wytrzymują od października do początku marca.

Spiżarnia. Panuje w niej wysoka temperatura, około 20 °C, i niska wilgotność, około 50%. Ziemniaki można w niej przechowywać krótko, do 3 tygodni. W podsumowaniu autor pisze, że nie dłużej niż 20 dni.

Kopiec. Nowacki przypomina, że kopiec ziemny wymaga dużo pracy ręcznej, zimą trudno się do niego dostać, a temperatura w nim się waha. Metodyka podaje dwie zasady: wymieniaj zawilgoconą słomę, żeby osuszyć bulwy, i zostaw odsłoniętą kalenicę na całej długości kopca. Wymiarów kopca dla ziemniaków nasze źródła nie podają.

Wentylacja. Łepkowski pisze, że lepsza wentylacja zachodzi, gdy bulwy są duże lub przesortowane. Drobne ziemniaki zbite w jedną masę gorzej przewietrzają się od środka.

Ile ziemniaków ubywa przez zimę

Nawet dobrze przechowywane ziemniaki tracą masę. Nowacki pokazuje na wykresie dane IHAR-PIB o naturalnych ubytkach masy przy różnej temperaturze (2–8 °C) i wilgotności (87–95%). Ubytki zależą od obu tych warunków.

Uszkodzenia. Nowacki przytacza badania, według których straty w przechowywaniu rosną wraz z odsetkiem uszkodzonych bulw.

Sucha piwnica. Łepkowski pisze, że w ciepłych i suchych piwnicach bulwy szybko tracą jędrność i kiełkują.

Gnicie w piwnicy

Mokra zgnilizna. Wywołują ją bakterie. Nowacki pisze, że zakażenie pochodzi z sadzeniaków, skażonej gleby oraz z czasu zbioru, transportu i sortowania. Ogranicza się ją sortowaniem, usuwaniem ognisk gnicia, niską temperaturą i intensywnym wietrzeniem.

Sucha zgnilizna. Metodyka zaleca przechowywanie bulw w temperaturze 4–6 °C, osuszenie ich i zagojenie ran przed przechowywaniem oraz usuwanie bulw porażonych i uszkodzonych.

Parch srebrzysty. Nowacki radzi niższą temperaturę, intensywne osuszanie i unikanie skraplania się wody na bulwach.

Zaparzenie. Metodyka ostrzega, że zawilgocenie może prowadzić do zaparzenia i pleśnienia bulw, dlatego tak ważne jest wietrzenie.

Objawy tych chorób pokazujemy w artykule Choroby ziemniaków. Bulwy z zarazą ziemniaka opisujemy w artykule Zaraza ziemniaka.

Czego nasze źródła nie podają

Lodówka i balkon. Nasze źródła nie piszą o przechowywaniu ziemniaków w lodówce ani na balkonie.

Ziemniaki obok innych warzyw i owoców. Tego tematu źródła nie poruszają.

Wymiary kopca. Metodyka opisuje tylko słomę i odsłoniętą kalenicę.

Czy zielone ziemniaki można jeść po obraniu. Wiemy, że obieranie usuwa większość glikoalkaloidów i że autorka ostrzega przed skiełkowanymi i zazielenionymi bulwami. Bezpiecznej granicy dla zielonej bulwy w domu źródło nie podaje.

Warunki przechowywania ziemniaków (Metodyka integrowanej produkcji ziemniaka, IHAR-PIB, WODR Poznań)

Etap lub miejsceTemperatura i wilgotnośćJak długo
Osuszanie i gojenie ran po zbiorze12–18 °C, wilgotność 75–95%Około 2 tygodni
SchładzanieSpadek o 0,3–1 °C na dobę (metodyka) lub 0,2–0,5 °C na dobę (IHAR-PIB)Według IHAR-PIB 20–25 dni
Ziemniaki jadalne4–6 °C, wilgotność 90–95%Według IHAR-PIB do 7 miesięcy
Sadzeniaki2–6 °C, wilgotność 90–95%Do sadzenia
Piwnica wolnostojąca4–6 °C, wilgotność około 90%Od października do początku kwietnia
Piwnica pod domemZwykle cieplej i suszejOd października do początku marca
Spiżarnia w mieszkaniuOkoło 20 °C, wilgotność 50%Do 3 tygodni, według podsumowania autora nie dłużej niż 20 dni

Jak to zrobić

  1. Kop ziemniaki, gdy jest około 15 °C. Nie kop w zimne dni, bo bulwy łatwiej się kaleczą.
  2. Obchodź się z bulwami delikatnie. Metodyka zaleca, żeby bulwy nie spadały z wysokości większej niż 30 cm.
  3. Nie zostawiaj wykopanych ziemniaków na słońcu. Po 6 godzinach na słońcu przybywa w nich wyraźnie glikoalkaloidów.
  4. Przez około 2 tygodnie trzymaj je w przewiewnym miejscu w 12–18 °C, żeby skórka dojrzała, a rany się zagoiły.
  5. Posortuj je. Do przechowania odłóż tylko zdrowe, nieuszkodzone bulwy.
  6. Schładzaj je stopniowo, przez kilka tygodni, aż do 4–6 °C.
  7. Przechowuj je w ciemności, przy wilgotności powietrza około 90–95%, w skrzynkach lub workach siatkowych.
  8. Chroń je przed mrozem. W piwnicy wolnostojącej okryj ziemniaki materiałem izolacyjnym.
  9. Przeglądaj zapas i usuwaj bulwy gnijące, zanim choroba przejdzie na sąsiednie.

Najczęstsze pytania

W jakiej temperaturze przechowywać ziemniaki?

Ziemniaki jadalne w 4–6 °C, przy wilgotności powietrza 90–95%. Tak podaje Metodyka integrowanej produkcji ziemniaka. Sadzeniaki można trzymać w 2–6 °C.

Dlaczego ziemniaki są słodkie?

Bo było im za zimno. Według metodyki poniżej 6 °C w bulwach przybywa cukrów, co daje słodki posmak. Zbyt niska temperatura może też przemrozić bulwy. Nie trzymaj ziemniaków poniżej 4 °C.

Dlaczego ziemniaki kiełkują w piwnicy?

Najczęściej jest za ciepło. Metodyka podaje, że wyższa temperatura przyspiesza kiełkowanie. W ciepłych i suchych piwnicach bulwy szybko tracą jędrność i kiełkują. Znaczenie ma też odmiana i długość jej spoczynku.

Dlaczego ziemniaki zielenieją?

Od światła. Na świetle w bulwach przybywa glikoalkaloidów: według badań zebranych przez E. Cieślik z Akademii Rolniczej w Krakowie wyraźnie już po 6 godzinach na słońcu. Przechowuj ziemniaki w ciemności albo przykryj je ciemnym, przewiewnym materiałem.

Jak długo można przechowywać ziemniaki?

W piwnicy wolnostojącej od października do początku kwietnia, w piwnicy pod domem do początku marca, a w ciepłej spiżarni najwyżej 3 tygodnie. Tak podaje Wielkopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego.

Czy ziemniaki trzeba osuszyć przed przechowaniem?

Tak. Przez około 2 tygodnie trzymaj je w 12–18 °C, żeby obeschły, skórka dojrzała, a rany się zagoiły. Dopiero potem stopniowo je schładzaj.

Kiedy kupić ziemniaki na zimę?

WODR Poznań radzi kupować je bezpośrednio u rolnika, najlepiej 3–4 tygodnie po wykopkach.

Źródła

Tę stronę napisaliśmy na podstawie poniższych źródeł.

  1. Metodyka integrowanej produkcji ziemniaka, wyd. 6, Instytut Ochrony Roślin-PIB, zatwierdzona przez Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa, 2024
  2. Innowacje w przechowalnictwie ziemniaków (W. Nowacki, Zakład Agronomii Ziemniaka IHAR-PIB, Oddział w Jadwisinie), Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, Kujawsko-Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego (kpodr.pl)
  3. Przechowywanie ziemniaków w domu (M. Łepkowski), Wielkopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Poznaniu
  4. Czynniki wpływające na zawartość glikoalkaloidów w bulwach ziemniaka (E. Cieślik), Postępy Nauk Rolniczych nr 5/97, Akademia Rolnicza w Krakowie, Katedra Żywienia Człowieka, 1997